Polderprotest

Op honderden plaatsen in de wereld demonstreren vandaag tegenstanders van een oorlog tegen Irak. Wat doet de Nederlandse vredesbeweging? In de jaren '80 ging Nederland voorop in het internationale protest tegen de kruisraketten. Maar nu is van `Hollanditis' tegen Irak nog geen sprake. Over bange burgers, morrende donateurs, en het verschil tussen `tegen' en `een beetje tegen'. `Men vraagt nu: is dit wel onze core business?'

De Lutherse kerk in Utrecht zit vol. Er staan zelfs mensen achterin de zaal. En wat nog opmerkelijker is: de meesten van hen zijn jong. Late tieners en twintigers, gekomen voor een politiek debat. Verenigde Naties = Verenigde Staten. Oftewel: is het tijd voor een tweede Golfoorlog? Moet Bush junior het karwei van senior afmaken?

Nee, vinden de meesten. Ze klappen als iemand uit het publiek zegt ,,dat de Amerikanen niet Saddam willen weghalen uit Irak, maar alleen de olie''. En ze klappen als historicus Maarten van Rossem of SP-Kamerlid Harry van Bommel uitlegt waarom er geen oorlog moet komen. Het stapeltje affiches voor de demonstratie op de Dam dat bij de ingang lag, is na afloop verdwenen. Meegenomen.

Organisator Hans Hom van het Utrechtse debatcentrum Tumult is verbaasd. Normaliter zit de zaal half vol. Vaak zijn het dezelfde gezichten. ,,Veel van deze mensen heb ik nog nooit eerder gezien. Ze zijn echt op dit onderwerp afgekomen.''

Maakt Nederland zich zorgen over de oorlog? Doen jongeren dat bijvoorbeeld?

Niels Jongerius – sportschoenen, wijde skate-broek – gaat er even goed voor staan. ,,Het leeft heel erg'', zegt hij na het debat. ,,Ik persoonlijk kan er uren over praten.''

Hij vertelt dat hij vorig jaar, zeventien was hij toen, iedere donderdagavond flyers uitdeelde tegen de oorlog in Afghanistan – twee maanden lang. Dat hij afgelopen zomer op vakantie ging naar Amerika, naar Texas. ,,Aardige mensen, maar ze weten niets van de wereld.'' Dat hij een paar maanden geleden actief is geworden voor de SP, hoewel hij eerst van plan was naar GroenLinks te gaan, maar die te soft vond en ,,te regeringsgeil''. En hij vertelt dat er ook op z'n werk veel over Irak wordt gesproken.

Niels Jongerius werkt bij ABN Amro, waar hij ,,nummertjes invult en stempeltjes zet''. Een eigentijdse manier om het kapitalisme te leren kennen (in navolging van SP-leider Jan Marijnissen die ooit met dat doel aan de lopende band van een worstfabriek ging staan)? Jongerius lacht. ,,Dat zeggen oude SP'ers ook steeds. Nee hoor. Ik spaar geld om naar India en Nepal te gaan. Daar wil ik Engelse les gaan geven. Dit was het eerst baantje dat het uitzendbureau voor me had.''

Maar waarom is hij tegen de oorlog? Jongerius kan wel argumenten geven. Hij is, zegt hij, van ,,de No Logo-generatie'', hij heeft de boeken van Noami Klein gelezen. ,,Maar het is vooral een gevoel dat je bij deze oorlog hebt.''

Nederland heeft geen goed gevoel bij een oorlog tegen Irak. Onderzoekers van het Tilburgse bureau Centerdata en van de Universiteit van Amsterdam stelden een paar weken geleden al vast dat ruim 72 procent van de bevolking tegen Nederlandse deelname is. Dat wil zeggen: met een mandaat van de Verenigde Naties. Zonder VN-zegen is zelfs 89 procent tegen. Premier Balkenende, die weifelend de harde lijn van Amerika en Engeland volgt, heeft dus net als de Britse premier Blair het een en ander uit te leggen. Onderzoekers van Intomart constateerden een paar dagen geleden dat niet meer dan 17 procent van de CDA-achterban een oorlog zonder tweede VN-resolutie steunt.

Nederland heeft ook geen goed gevoel over de motieven van de Verenigde Staten. Het gaat Amerika niet alleen om het elimineren van massavernietigingswapens, denkt 62 procent van de Nederlanders (volgens Centerdata). Ruim 86 procent van de ondervraagden vermoedt dat de VS óók hun olietoevoer willen veiligstellen. Die percentages liggen even hoog als in andere Europese landen, of zelfs hoger.

Heel Europa heeft geen goed gevoel bij een oorlog tegen Saddam. Maar in de landen om ons heen is het verzet tot nu toe veel virulenter. Een demonstratie in Florence trok vorig jaar november 400.000 mensen, in Londen liepen er een maand eerder ook honderdduizenden. In Duitsland mengden kunstenaars zich in het debat. Tijdens de uitreiking van de Goya's, de belangrijkste Spaanse filmprijzen, liepen acteurs, regisseurs en producers in Madrid laatst met `nee tegen oorlog'-buttons. Vorige week toonden de tv-journaals eindelijk beelden van een Nederlandse protestactie: bij vliegbasis Volkel sloeg een vrouw – alleen – met een hamer drie communicatieschotels kapot.

En toch is het niet moeilijk om mensen te vinden die zich zorgen maken. Je hoort ze bij debatten zoals die in Utrecht, die dezer dagen beter worden bezocht. Je komt ze tegen in forums op internet, waar ze bijvoorbeeld schrijven: ,,Ik ben een vrouw van 56 jaar en oma van zes kleinkinderen, ik maak mij erg bezorgd over hun toekomst.'' In het tv-programma Rondom 10 zat vorige week een marktkoopman, die vertelde dat hij zich zo boos maakte dat hij van plan was persoonlijk naar Bagdad te gaan als menselijk schild.

Op de muziekzender TMF was afgelopen week ook iets raars te zien. Kijkers kunnen daar per sms berichten heen sturen die onderin beeld worden uitgezonden. Doorgaans zijn het teksten als `zijn er nog lekkere wijven hier?' en `wie gaat er vanavond stappen in ...'. Maar ineens ging de discussie over Irak. ,,Fuck Bush, als het aan hem ligt wordt het WO III'', sms'te de een. ,,Straks moet m'n vriendje het leger in, ik wil geen oorlog'', de ander.

Maar de straat op gaan? Als je mensen binnen de vredesbeweging vraagt naar een verklaring voor de relatieve rust in Nederland, krijg je vaak een kort antwoord: Fortuyn. ,,Nederland was het afgelopen jaar erg met zichzelf bezig.'' En natuurlijk, Nederland is klein. Een eventuele militaire bijdrage is verwaarloosbaar. Maar toch. De gevolgen van een oorlog zullen hier wel merkbaar zijn. Je hoeft geen groot visionair te zijn om een teruggang van de economie en een toename van spanningen tussen moslims en niet-moslims te voorspellen. En de kans bestaat, hoe groot weet niemand, dat Nederland als bondgenoot van de Verenigde Staten heel direct geraakt wordt: door een terroristische aanslag. Premier Balkenende, die een beetje zou moeten weten hoe groot die kans is, waarschuwde er vorige week nadrukkelijk voor.

Bovendien, de Nederlandse houding ten aanzien van morele kwesties, en daar mag je een oorlog toch wel toe rekenen, werd in het verleden zelden bepaald door bescheidenheid. In de jaren '80 liep de Nederlandse vredesbeweging voorop in Europa. Er was zelfs een woord voor de Nederlandse vrees voor kernwapens: Hollanditis. Heeft de huidige stilte misschien ook iets met de vredesbeweging zelf te maken? Wat doet de vredesbeweging nu? Wie is de vredesbeweging?

Misschien is Katja Schuurman wel tegen de oorlog'', zegt Jan Schaake, secretaris van Kerk en Vrede. Hij zou het graag willen weten, want een bekende Nederlander die zich uitspreekt, dat zou helpen. ,,Maar ik weet niet hoe ik het haar moet vragen. Zo iemand belt mij toch niet terug.''

Jan Schaake is degene die meestal de telefoon opneemt als je het Platform tegen de Nieuwe Oorlog belt. Dat organiseerde al drie demonstraties in Amsterdam. Op de grootste kwamen zo'n 7.000 mensen af. Ook de demonstratie vandaag op de Dam is door het Platform georganiseerd.

Het is enkele weken voor de demonstratie. Jan Schaake en het Platform houden kwartier in een kantoor net buiten het centrum van Utrecht. Het bordje bij de deur vermeldt een stuk of acht organisaties.

Vervolg op pagina 24

Polderprotest

Vervolg van pagina 23

Maar dat is een beetje bezijden de waarheid, zegt Schaake. `Obrechtstraat 43' is een postadres voor een aantal vredesbladen en -clubs die een slapend bestaan lijden. De langgerekte benedenverdieping wordt vooral in beslag genomen door boekenkasten en stapels papier. Daartussen werken twee mensen fulltime, Jan Schaake en Karel Koster van VD AMOK. Wie zich wil verdiepen in de vredesbeweging, moet niet bang zijn voor afkortingen. VD staat voor de Verening Dienstweigeraars. Nadat de dienstplicht was afgeschaft, fuseerde die met het Anti-Militaristies Onderzoeks Kollektief (AMOK).

Ze zaten te praten na 11 september 2001 en dachten: dit gaat fout. Amerika wil om zich heen slaan. Met als resultaat: onnodig bloedvergieten in het buitenland en spanningen tussen bevolkingsgroepen in Nederland. Daarom richtten ze meteen het Platform tegen de Nieuwe Oorlog op. Binnen een week hadden zo'n 160 organisaties zich aangesloten, van de Afghaanse Culturele Vereniging in Nederland – het eerste doel was het verhinderen van Amerikaans ingrijpen in Afghanistan – tot de Doopsgezinde Vredesgroep, en van de Initiatiefgroep Deventer voor Vrede tot de Anti-militaristische wandelgroep `Is Het Hier Oorlog?'. Ook de SP en GroenLinks sloten zich aan.

De organisaties laten zich makkelijk verdelen in drie categorieën: antiglobalisten, migranten en `oude' vredesactivisten. Dat oud is niet alleen van toepassing op de vredesorganisaties, maar ook op de leden ervan. De vredesbeweging is flink aan het vergrijzen. ,,De gemiddelde leeftijd van mijn club is 40, 50 jaar'', zegt Schaake van Kerk en Vrede, opgericht in 1924. ,,Bij mij is het 50, 60'', zegt Karel Koster van VD AMOK. In de jaren '90 verloor de vredesbeweging ook veel leden. Vooral de val van de Muur in 1989 deed haar geen goed.

De laatste jaren is er wel sprake van een lichte aanwas, zegt Schaake. Oudgedienden keren terug, omdat ze zich opnieuw zorgen maken. ,,Dan heb je het over enkele tientallen.'' Maar of het genoeg is om de oorlog tegen de oorlog te winnen? Ook de migrantenorganisaties en clubs van antiglobalisten die zich bij het Platform hebben aangesloten zijn klein en arm.

Het beste nieuws van de afgelopen maanden, zeggen Schaake en Koster, kwam van Wim Duisenberg, de president van de Europese Centrale Bank. Die sprak waarschuwende woorden in het tv-programma Buitenhof. Een oorlog tegen Irak, zei hij, is slecht voor de economie en dus slecht voor de portemonnee. Zo'n uitspraak, denken ze in de Obrechtstraat, helpt mensen bewust te worden.

Even was er in het Utrechtse vredescentrum ook hoop door woorden van PvdA-leider Wouter Bos. ,,Die sprak zich tijdens het laatste lijsttrekkersdebat in vrij duidelijke bewoordingen tegen de oorlog uit'', zegt Schaake. ,,We hebben hem meteen een uitnodiging gestuurd: als je dat op de Dam nog eens wil herhalen, dan ben je van harte welkom.''

Dat was vier weken geleden. Jan Schaake door de telefoon, de donderdag voor de demonstratie: ,,Wouter Bos heeft een paar dagen geleden laten weten dat hij helaas verhinderd is in verband met de formatie. Maar er zijn nu wel enkele PvdA-afdelingen die met bussen naar de Dam komen.''

Joop den Uyl, Wouter Bos' voorbeeld, sprak wél tijdens de demonstratie tegen kruisraketten, in 1983 in Den Haag. De antikernwapenbeweging was een `brede maatschappelijke beweging'. Ook vakbonden deden mee, net als nu trouwens in Groot-Brittannië en Italië. Hoe breed is het verzet op dit moment in Nederland?

Veel breder dan je na een bezoek aan het Utrechtse vredescentrum zou denken. Al zal de vakbond deze keer niet meedoen. ,,We hebben het er over gehad in de federatieraad'', zegt FNV-voorzitter Lodewijk de Waal, die in de jaren '80 meedemonstreerde op het Haagse Malieveld. ,,Maar dat was geen lang gesprek. We beperken ons tot kwesties van arbeid en inkomen.''

Tal van andere organisaties in het maatschappelijk middenveld zijn in de weken voor de demonstratie op de Dam wél bezig hun positie te bepalen. Een kwartiertje struinen op internet en er rolt een aardig stapeltje persberichten en standpuntbepalingen uit de printer: Amnesty International, Greenpeace, Artsen zonder Grenzen, Vluchtelingenwerk, Novib, Cordaid – één van deze organisaties heeft al meer leden of donateurs dan alle clubs van het Platform tegen de Nieuwe Oorlog bij elkaar. En er zijn ook nog twee grotere vredesclubs: het Interkerkelijk Vredesberaad (IKV) en Pax Christi.

Sommige zijn een beetje tegen de oorlog, andere heel erg.

Woordvoerster Brigitta van den Berg van Vluchtelingenwerk Nederland: ,,We wijzen erop dat er veel te weinig geld beschikbaar is om alle Irakezen op te vangen die zullen vluchten zodra de oorlog begint. Impliciet zeggen we dat we tegen de oorlog zijn, door te waarschuwen voor vluchtelingen. Waarom dan niet expliciet? We zijn altijd voorzichtig met het doen van politieke uitspraken. Je zult ons ook nooit horen zeggen dat een bepaald land volgens ons veilig is. We beroepen ons altijd op Amnesty. Wij zijn een vluchtelingenclub, geen oorlogsclub.''

Woordvoerder Ruud Bosgraaf van Amnesty: ,,We vragen de Geneefse conventie te handhaven, onderscheid te maken tussen militaire doelen en burgerdoelen, geen clusterbommen te gebruiken, en de nodige voorbereidingen te treffen om vluchtelingen op te vangen. Verder dan dat zullen we niet snel gaan. Als twee legers elkaar te lijf gaan, zegt Amnesty heel weinig. We beperken ons tot pure mensenrechtenkwesties, Amnesty is een mensenrechtenorganisatie.''

Woordvoerder Bert Herberigs van Artsen zonder Grenzen: ,,Wij moeten neutraal blijven om ons werk te kunnen doen. Mensen hier hebben wel hele heftige opvattingen over dit onderwerp, maar dat neutraliteitsprincipe staat niet ter discussie.''

Directeur Austen Davis van Artsen zonder Grenzen: ,,Natúúrlijk hebben we intern enorme debatten. Die hadden we bij Afghanistan, en die hebben we elke keer. Omdat we ons zorgen maken. Er is een grote groep binnen de organisatie die wil dat we ons uitspreken tegen oorlog. Uiteindelijk zien we daar tot nu toe steeds van af, omdat we aan beide kanten willen kunnen werken. En tussen de partijen in. Over dat laatste maak ik me trouwens wel zorgen. Door de manier waarop het Westen vecht is er steeds minder sprake van een neutrale zone.''

Zo maakt iedere organisatie haar eigen afweging. Er zijn er ook die ronduit tegen oorlog zijn, maar zich (nog) niet aansluiten bij het Platform tegen de Nieuwe Oorlog. Greenpeace bijvoorbeeld neemt duidelijk stelling, in Frankrijk en Engeland, waar activisten in marinehavens protesteerden tegen het vertrek van oorlogsschepen, tot in Australië, waar boven het parlement een ballon omhoogging met de tekst `Give peace a chance'. Greenpeace UK is aangesloten bij de Britse coalitie Stop the War. Greenpeace België is lid van het Anti-Oorlogsplatsform Irak.

Waarom is Greenpeace Nederland niet aangesloten bij het Nederlandse platform? Irak-coördinator Femke Bartels vorige week: ,,Een collega van me is nét bezig alle teksten te lezen op de website van het platform. In principe willen we meedoen. Maar we kijken altijd eerst naar de kleine lettertjes, voordat we ergens aan deelnemen, of daar geen rare dingen in staan. Als grote organisatie zijn we een beetje huiverig.''

Femke Bartels deze week: ,,Het is een beetje mierenneuken, maar we willen geen lid zijn van een andere organisatie. We ondersteunen het Platform nu wel. Er is een e-mail naar al onze donateurs gegaan en we hebben een advertentie in grote landelijke kranten gezet om mensen op te roepen naar de demonstratie te komen.''

Ontwikkelingsorganisatie Novib is ook uitgesproken tegenstander van een oorlog. Woordvoerder Paul van Tongeren vorige week: ,,We discussiëren op dit moment over de vraag of we mee zullen oproepen tot de demonstratie. Ik verwacht dat we daarover één dezer dagen een besluit nemen. Wij zijn typisch een organisatie van het maatschappelijk middenveld. Als er politieke partijen bij betrokken zijn, dan vinden we dat lastig.''

Paul van Tongeren deze week: ,,We gaan meedoen. De leus die de organisatie gebruikt, `Stop de oorlog', valt bij ons niet verkeerd. Het was misschien effectiever geweest als we dat eerder hadden gedaan, ja. Maar we gaan nu ook een advertentie plaatsen met Cordaid, Pax Christi en nog een aantal organisaties.''

Die advertentie (een andere dan die van Greenpeace) stond afgelopen donderdag in deze krant. Uitvoerig wordt uitgelegd waarom het nu in ieder geval te vroeg is voor oorlog. Onder het kopje `Wat kunt u doen' staat het adres van een website van Pax Christi en ontwikkelingsorganisatie Cordaid (die het initiatief namen tot deze actie). Daarop zijn links te vinden naar de sites van alle ondersteunende organisaties waarop je hún specifieke standpunten kunt lezen. Wat je verder kunt doen, volgens de advertentie: `Laat ook uw stem horen'.

Een stem? Waarom geen oproep te demonstreren? Wilde de PvdA, die ook onder de advertentie staat, anders soms niet meedoen? Arjan Brak van Cordaid: ,,We hebben op dit moment zelf intern nog in beraad of we meedoen. We willen wel, maar het moet praktisch kunnen. Het is natuurlijk wel weekend.''

Een paar uur later, anderhalve dag voor de demonstratie, belt Cordaid terug: ,,Wij ondersteunen. Dat wil zeggen: niet het platform, maar wel deze actie.''

Een dag voor de demonstratie staat er nog een advertentie in Trouw, `kom naar de Dam', met de namen van 56 bekende Nederlanders – alleen vrouwen. Sonja Barend, Lenette van Dongen, Anna Enquist, Manon Uphoff, Lulu Wang. En ook: Katja Schuurman.

Gied ten Berge is ook woordvoerder, van de vredesorganisatie Pax Christi. Van huis uit is hij socioloog. En hij was lange tijd actief voor het IKV, in de jaren '80 de spil van de beweging tegen kernbewapening. Vroeger, zegt hij, was het makkelijker. ,,Er kwam een stel gisse jongens bij elkaar, onder anderen Mient Jan Faber, die een slimme slogan bedachten: `Alle kernwapens de wereld uit, om te beginnen uit Nederland'. Daar kon je een goed verhaal bij houden, ook als je niet voor eenzijdige ontwapening was. Wilde je in die dagen iets organiseren, dan had je de volgende dag mensen aan tafel. Nu zegt men: is dat wel onze taak, is het onze core business? Maatschappelijke taken worden heel snel in professionele zin weggezet. De één doet dit, de ander dat. Voor ieder probleem is er een professional. Maar voor de grote vragen is er niemand meer. Dat geldt voor de media. In de jaren '80 schaarde de VPRO zich nog achter onze acties door een uur lang een sirene uit te zenden. En dat geldt zelfs voor de kerk: die is er alleen nog voor de laatste levensvragen.''

Pax Cristi heeft trouwens ook z'n eigen handtekeningenactie, samen met Cordaid. Net als de SP (online) en, eerder, het Platform tegen de Nieuwe Oorlog. Op de website www.wereldcrisis.nl worden sommige van de protesten, wakes en debatten in het land aangekondigd. Sommige ook niet, blijkt alleen al uit de persberichten van de lokale vredesclubjes die de redactie van deze krant dagelijks bereiken.

,,Het is te versnipperd'', zegt Harry van Bommel van de Socialistische Partij, dé specialisten in actievoeren. De SP biedt ondersteuning bij de organisatie van de demonstratie op de Dam, bijvoorbeeld door affiches te drukken. Maar de partij moet zich er niet al te nadrukkelijk mee bemoeien, denkt Van Bommel. Er zijn namelijk mensen die tegen een oorlog zijn, maar zich niet thuis zullen voelen bij een SP-actie. Die zouden kunnen worden afgeschrikt door een SP-tomaat.

Het zou helpen als de anti-oorlogsbeweging een duidelijker gezicht had met een passend verhaal, zegt Van Bommel. ,,Dat is belangrijk, heb ik gemerkt, doordat ik betrokken ben bij de actie van Gretta Duisenberg. We zouden eigenlijk een Gretta tegen de oorlog moeten hebben.''

Een gezicht, een verhaal. Was dat ook niet één van de lessen van Fortuyn? Onvrede is geen onvrede zolang die geen gezicht heeft.

Als de vredesbeweging een gezicht heeft, dan is dat het gezicht van Mient Jan Faber van het IKV. Media die op zoek zijn naar een standpunt van `de vredesbeweging', bellen hem als eerste, soms ook als laatste.

Wat kregen ze de afgelopen maanden te horen? Dat het IKV militaire actie tegen Saddam niet wilde uitsluiten. Elders in de vredesbeweging kun je horen dat ook het IKV zich heeft gespecialiseerd, tot interventiespecialist. Tijdens de Kosovo-crisis pleitte Faber ook voor gewapende actie.

In het Haagse kantoor van het IKV legt Faber uit hoe hij tot zijn Irak-standpunt is gekomen. Anders dan andere organisaties, zegt hij, heeft het IKV veelvuldig contact met mensen van de oppositie in Irak. Die hebben hem ervan overtuigd dat Saddam Hussein weg moet. Natuurlijk wil het IKV geen oorlog, zeker niet zonder VN-mandaat, maar maximale militaire druk kan Saddam wel aanmoedigen tot inschikkelijkheid. En als dat tot een oorlog leidt? ,,Ik denk dat wij dan heel stil zijn'', zegt Faber, ,,en onze energie richten op het helpen van de mensen daar.''

`Urgent phonecall' klinkt het regelmatig op de benedenverdieping van het IKV-kantoor. Faber staat op het punt naar Noord-Irak en Iran te reizen, om met de oppositie daar te overleggen.

Een verdieping hoger, vertelt Faber als hij terug is van zo'n telefoontje, zitten medewerkers van het IKV ook ,,de godganse dag'' aan de telefoon. Ze moeten mensen te woord staan die boos zijn, omdat het IKV niet duidelijk stelling neemt tegen de oorlog. Er komen ook veel e-mails met die strekking binnen. ,,Ze schrijven'', zegt Faber, ,,dat er wel 500.000 mensen op de Dam komen als ik daar maar toe oproep.'' Hij denkt het niet.

Is hij in de loop van de jaren minder vredesactivist geworden? Faber: ,,Ik ben geen pacifist. Ben ik ook nooit geweest. Ik redeneer niet vanuit principes, maar leef mee met de geschiedenis. De val van de Muur was een belangrijk moment, waarop ik dacht: de wereld wordt anders. Elf september ook. Terrorisme is niet meer iets wat zich ver weg in Kashmir afspeelt.''

Faber vindt de houding van de Nederlandse regering slap: zeggen dat je de Amerikanen steunt, maar dan niet een brief van acht Europese regeringsleiders met die strekking steunen. ,,Ik merk dat ik meer geïnteresseerd ben in wat er in het buitenland gebeurt.''

Wordt het na zoveel jaar misschien vermoeiend om het gezicht van de Nederlandse vredesbeweging te zijn? ,,Armoedig is het wel. Het is blijkbaar moeilijk om mensen te vinden. Vorige week werd ik uitgenodigd voor een debat in Nova. Bleek Willem Oltmans de andere gast te zijn.'' Faber kijkt bedenkelijk. ,,De beweging tegen kernwapens was een beweging van een generatie. Zo gaat dat: op een gegeven moment staan er mensen met bepaalde kwaliteiten op. Ik zie ze nu nog niet, maar het is tijd voor een nieuwe generatie.''