Overboordfotografie

Waren dat nu militaire satellietfoto's die minister Colin Powell op 5 februari in de Veiligheidsraad liet zien, of waren het gewoon opnames van commerciële satellieten? Satellieten van het soort IKONOS of QuickBird? Nederlandse Pentagon-watchers hadden voorspeld dat de Amerikanen nooit met genuine militair materiaal op de proppen zouden komen. En als ze het toch zouden doen, dat ze dan de foto's op zijn minst flink `out of focus' zouden afdrukken. Zodat we er niet achter zouden komen wat de werkelijke resolutie is van de `Advanced KH-11'-satellieten die ons in de gaten houden.

Alsof er niet al eerder scherpe KH-11 foto's van Al Qaeda-kampen in Afghanistan zijn vrijgegeven. En alsof Adlai Stevenson in 1962 in diezelfde Veiligheidsraad niet ook gewoon foto's van een U2-verkenningsvliegtuig liet zien. Met raketten op Cuba, zó loepzuiver dat de Russische ambassadeur Zorin er verder maar het zwijgen toe deed. De toen net in gebruik zijnde Corona-satelliet met zijn resolutie van 2 meter had de leden van de raad niet kunnen overtuigen.

De mooiste foto die Powell liet zien was die van de `sanitization' van het munitiedepot van Taji (usinfo.state.gov). We zien bandensporen in het woestijnzand en kunnen de ramen in het vermaarde `decontamination vehicle' onderscheiden. Het lijkt zelfs of er schaduwen zijn te zien van masten die op of naast de bunker zijn geplaatst. Toevallig liep er geen Irakees buiten, maar anders had hij zeker op de foto gestaan. We hadden vermoedelijk het verschil tussen hoofd en romp kunnen zien. Maar niet het wit van zijn ogen natuurlijk.

Een erg mooie resolutie dus, naar schatting 50 centimeter of misschien zelfs 40 cm. Vergelijk het eens met de opnamen op internet die de QuickBird-satelliet van DigitalGlobe maakte van de voetbalstadions in Madrid en Yokohama (gebruik de tefwoorden uit deze zin). De Quickbird, met een opgegeven resolutie van 60 cm, is op dit moment de beste van de commerciële verkenningssatellieten. Maar in de stadions van QuickBird is in de verste verte geen voetspalspeler te bekennen.

De kwestie is dat de term resolutie, scheidend vermogen, in de `satellite imagery' maar zelden helder gedefinieerd wordt. Er lijkt de neiging te zijn er wat PR-achtig mee te rommelen. De indruk is dat men er eenvoudig mee aangeeft welk klein object (grasveld, auto, mens, voetbal) nog herkenbaar kan worden afgebeeld. In de geometrische optica gebruikt men de lineaire afstand of boogafstand tussen twee lichtpunten die nog net gescheiden van elkaar worden gezien als maat. De resolutie van een fotografische film wordt eerder uitgedrukt in het aantal lijnen per mm (lpmm) dat deze gescheiden van elkaar kan weergeven. (In de beschouwing over de wonderbaarlijke zichtbaarheid van tuidraden, laatst in deze rubriek, is met de bestaande definities geen rekening gehouden.) Het valt niet helemaal uit te sluiten dat de resolutie van de Taji-afbeelding in een gunstiger getal is uit te drukken als de gescheiden afbeelding van lichtpunten als criterium mag gelden. Dan misschien dertig centimeter?

We herinneren ons dat er een paar jaar geleden militaire satellietfoto's zijn gemaakt van de kampen van Al Qaeda in Oost-Afghanistan. Op enkele daarvan waren `dode dieren' rond de kampen te zien, maar wàt voor dieren moest in het midden blijven. Schapen, meenden sommigen, en misschien waren ze wel gewoon een natuurlijke dood gestorven: teveel nat gras gegeten. Maar later werd het aannemelijker dat het honden zijn geweest. Van belang is dat op de satellietfoto's het verschil niet te zien was. Het gevoel zegt dat dat op het origineel van de Taji-foto wèl zo zou zijn. Kortom: veel wijst erop dat deze foto een opname is van een militaire satelliet.

Maar er is iets eigenaardigs aan de foto dat het vermelden waard is. Dat is de vreemde hoek waaronder de bunker wordt gezien. De opname heeft het karakter van wat bij KLM Aerocarto wel `overboord fotografie' of `oblique fotografie' wordt genoemd. Niet recht naar beneden, is dat, maar een beetje schuin. Commerciële en militaire verkenningsatellieten vliegen vaak op een hoogte van ongeveer 400 kilometer boven de aarde en maken dan foto's van een stuk aardoppervlak met afmetingen van zo'n 10 bij 10 km. Je mag aannemen: meestal wèl recht naar beneden. In die gevallen bevinden de randen van de foto zich nooit meer dan één graad buiten de loodlijn tussen satelliet en aarde. Maar de Taji-bunker lijkt zich wel twintig graden of zelfs meer buiten de loodlijn te bevinden.

Internet laat zien dat KH-11 satellieten ook oblique foto's kunnen maken, al wel twintig jaar, maar zo oblique als de Taji-bunker werd gefotografeerd is toch wel erg kras. Alsof de satellieten niet genoeg moeite hebben met de formidabele datastroom die het fotograferen bij een snelheid van 30.000 km/h oplevert.

Waar het om gaat is dat niet helmaal valt uit te sluiten dat dit helemaal geen satelliet-foto is maar een U2-foto. Dat is van belang bij het vergelijken van de Taji-foto met de foto van de Columbia shuttle die erboven staat. De foto werd vlak voor het beruchte `loss of signal' gemaakt door de Starfire telescoop van het Air Force Research Laboratory in New Mexico. De Columbia vloog op dat moment op een hoogte van 62 kilometer en had een snelheid van zo'n 25.000 km/h. De telescoop staat op 1900 meter boven zeeniveau en de luchtmacht geeft hoog op van zijn prestaties. Hij is uitgerust met `adaptive optics' die het effect van onrust in de atmosfeer kan opheffen.

Het is verder van weinig belang, het gaat hier voornamelijk om de waarneming as such. Maar wat een bedonderde resolutie vergeleken met de prestaties van de KH-11 satellieten die met hun camera's (niet eens: telescopen) net de andere kant op fotograferen. Zonder `adaptive optics'. Zo groot is de invloed van luchtturbulentie op dit soort waarnemingen. En zoveel maakt het uit of je vanuit de turbulentie waarneemt of er van grote afstand doorheen kijkt.