Oude beren, beren van goud

Deze week was Berlijn het centrum van de filmcultuur. In de literatuur draait Oost-Duitsland al eeuwen op het hoogste niveau mee, schrijft Pieter Steinz.

De meeste literaturen moeten het met één of twee bloeiperioden in hun geschiedenis doen, de Oost-Duitse had er in twee eeuwen maar liefst drie. Rond 1775 waren het de genieën Goethe en Schiller die het hertogdom Weimar literair op de kaart zetten met hun invulling van de Romantiek, de `Sturm und Drang'. Na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelde Berlijn zich als het centrum van het Duitstalige modernisme, en werden er door onder meer Robert Musil, Alfred Döblin, Joseph Roth, Heinrich Mann, Bertolt Brecht, Erich Maria Remarque en Gottfried Benn meesterwerken geschreven. En nog geen veertig jaar later was het opnieuw raak, toen de deling van Duitsland (en de bouw van Berlijnse Muur) tientallen schrijvers inspireerde tot opwindende literatuur.

De Koude Oorlog was niet alleen een dankbaar onderwerp voor Oost-Duitse schrijvers, die de censuur van het DDR-regime omzeilden met voorzichtig-kritische romans over morele kwesties; maar ook voor Westerse auteurs van spionageverhalen. Een stad waarin met scherp werd geschoten op ontsnappingskunstenaars, en waar het communisme en het kapitalisme elkaar dicht op de huid zaten, was de ideale habitat voor James Bond en George Smiley, de geheim agenten uit het werk van de Britten Ian Fleming en John Le Carré. En net toen de Oost-Westconfrontatie aan spanning begon te verliezen, viel de Muur en opende zich een nieuwe bron van inspiratie: de verwerking van de Duitse Eenwording.

Maak een reis door oostelijk Duitsland en je hebt de bijbehorende literatuur voor het uitzoeken: een ouderwetse spionagethriller bij de resten van de Muur, een modernistisch meesterwerk op de onherkenbaar veranderde Alexanderplatz, een bundel korte `Ossi-Wessi'-verhalen in een Saksische provinciestad, een Pruisische familieroman aan de oever van een Brandenburgs meer, een Homerisch oorlogsverhaal in het Florence van het Noorden. En dan laten we de literatuur van het voormalige Oost-Pruisen, waaronder Günter Grass' `Danziger Trilogie', nog buiten beschouwing. Dankzij de wereldoorlogen zal die moeten wachten tot we in deze serie bij Polen zijn aangeland.

Volgende week: New York City. Daarna: Brazilië. Suggesties: steinz@nrc.nl