Funshoppen voor Al-Qaeda-terroristen

Rusland springt slordig om met kernmateriaal. Toch importeert het extra nucleair afval met als oogmerk een plutoniumeconomie.

Een Al-Qaeda-terrorist in de voormalige Sovjet Unie is als een kind in een snoepwinkel. De ingrediënten voor een radiologische bom liggen voor het oprapen. Langs de poolkust staan zeebakens met strontium-90 batterijen onbeheerd, het Kola-schiereiland ligt bezaaid met meer dan honderd karkassen van nucleaire onderzeeërs, slagschepen en ijsbrekers. Omdat de elf loodsen voor kernafval aldaar vol zijn, wordt de rest gewoon in de openlucht bewaard. Soms staan dit soort installaties wijd open voor schrootdieven, meestal worden ze bewaakt door verpauperde militairen.

Afgelopen zomer joegen agenten van het IAEA (het Internationaal Atoom Energie Agentschap) in ex-sovjetrepubliek Georgië in het diepste geheim op rondslingerend kernmateriaal nadat houthakkers met twee roestige strontium-90 batterijen waren thuisgekomen. De oogst: 120 stralingsbronnen, deels afkomstig van een vergeten experiment om de invloed van straling op de landbouw te meten. Een overbodig experiment, want delen van Rusland met name bij Majak en Tsjeljabinsk zijn door rampen en dumppraktijken al tientallen jaren nucleaire openluchtlaboratoria. Rusland kampt bovendien met een afvalberg van honderdduizenden tonnen uit de nucleaire vloot, onderzoeks- en medische faciliteiten, kerncentrales en centrales van voormalige sovjetrepublieken en broederlanden.

Wat doet je in zo'n geval? Meer kernafval importeren. Op initiatief van Minatom, Ruslands machtige ministerie van Kernenergie, tekende president Poetin in juni 2001 een wet die de import van twintigduizend ton buitenlands kernafval mogelijk maakt. Met de opbrengst 21 miljard dollar kan het land nieuwe opwerkingsfabrieken bouwen en zijn afvalberg afbouwen. Die opwerkingsfabrieken worden na 2021 geopend, waarna Rusland een grootmacht in de commerciële atoomafvalverwerking wordt.

In december 2001 werd de eerste trein met Bulgaars kernafval juichend verwelkomd door de verpauperde werknemers van de `gesloten stad' Zjelenogorsk. Ook andere sovjetrepublieken ruiken nu geld. Kazachstan nodigde Europa in november uit kernafval in haar uitgestrekte woestijnen te komen begraven. Met de opbrengst van de import van enkele duizenden tonnen denkt het land de eigen nucleaire afvalberg van 233 duizend ton op te schonen. Rusland koestert meer ambitie. Het droomt mogelijk van een plutoniumeconomie, waarin gebruikte kernbrandstof en oude kernkoppen worden omgezet in brandstof voor een nieuwe generatie kerncentrales. Splijtstof uit Russische kernwapens wordt binnenkort al gebruikt in de Nederlandse kerncentrale Borssele.

De komende twintig jaar ligt het geïmporteerd kernafval nog in opslagloodsen. Hoe veilig zijn die? Begin vorig jaar beklom een groep milieu-activisten de half-afgebouwde opslagloods van Zjelenogorsk, draaide een video en liep ongemerkt weer van het terrein. ,,Alsof wij ons druk maken om wat modieuze terroristen'', reageerde een woordvoerder van de faciliteit tegen deze krant. Want voorlopig drukt Minatom zijn plannen door, al lopen de opslagloodsen vol, verloopt het vervoer van kernafval via verouderde rails en in antieke containers en is ruim 90 procent van de Russen mordicus tegen.

Wel is de euforie over het nucleaire ei van Columbus wat getemperd. Het eerste Bulgaarse transport van 2001 was geen succes. De geldschieter, Energy Invest en Trade Corp. te Cyprus, bleek spoorloos verdwenen toen het op betalen aankwam, een boze Poetin ontsloeg vice-premier Ivanov van Kernenergie. Bij meer solide potentiële klanten krijgt Rusland geen voet aan de grond. 90 procent van 's werelds gebruikte kernbrandstof valt onder beheer van de VS, Frankrijk en Groot-Brittannië, en die zien niets in de Russische plannen. Westerse experts adviseerden Rusland in september op een congres over atoomafval zich niet te richten op opwerkingsfabrieken, maar op de bouw van permanente opslagplaatsen voor kernafval in geologische formaties onder Amerikaanse supervisie.

Minatom moet ook nog altijd rekening houden met het nucleaire veiligheidsorgaan Gosatomnadzor. Dat heeft onder Poetin veel bevoegdheden moeten inleveren, maar adviseerde de president vorig jaar dat atoomtransporten bij de huidige staat van het Russische spoor uitgesloten zijn. Ook sloot het in januari tijdelijk de opwerkingsfabriek-235 in Majak eindbestemming van onder meer de brandstofstaven van de gezonken kernonderzeeër Koersk omdat die zijn kernafval nog altijd dumpt in het Karachai-meer en openluchtreservoirs.