Succes zwarten Z-Afrika schaars

De participatie van zwarten in de Zuid-Afrikaanse economie moet worden vergroot, vindt de regering van Thabo Mbeki. Maar zwarten worden armer; hun bedrijven presteren slecht.

Plechtige belofte van president Thabo Mbeki aan Zuid-Afrika: hij zal dit jaar wat vaker thuis zijn. In zijn jaarlijkse troonrede, the State-of-the-Nation, verzekerde hij vanochtend het komend jaar al zijn energie te zullen steken in de lotsverbetering van zwart Zuid-Afrika: de Black Economic Empowerment (BEE). De internationale lobby voor de wedergeboorte van het hele Afrikaanse continent, zijn favoriete bezigheid, zal hij het komend jaar zoveel mogelijk aan anderen overlaten. Eigen volk eerst.

Mbeki moet wel. Volgend jaar zijn er verkiezingen in Zuid-Afrika. Tweederde van zijn aanhang (in 1999 66 procent van het totaal aantal kiezers) hoort bij de groep die almaar armer wordt. Volgens de laatste cijfers van statistiekenbureau Statistics South Africa zijn de zwarte huishoudens er in het post-apartheidstijdperk 19 procent op achteruitgegaan. Terwijl blanke families tussen 1995 en 2000 zo'n 15 procent meer gingen verdienen. En terwijl Zuid-Afrika zich momenteel met een groei van 3 procent een van de best presterende economieën ter wereld mag noemen.

Grootste zorg voor de ANC-regering is dat zwart Zuid-Afrika slechts 10 procent van alle managementfuncties bekleedt. Dat is weliswaar 4,4 procent meer dan vijf jaar geleden, maar de transformatie van de geërfde blanke hegemonie gaat te traag. ,,Het potentieel van een economie wordt ondermijnd als niet iedereen volledig is geïntegreerd in die economie'', zei Mbeki vanochtend. Hij kondigde een reeks maatregelen en richtlijnen aan die de deelname van de zwarte bevolking aan de economie moet versnellen.

Daarmee lijkt de president het weifelende beleid van de afgelopen jaren van zich af te willen werpen. Ministeries vechten onderling al tijden over doelstellingen en wie welke verantwoordelijkheid draagt. ,,We moeten niet voortdurend de spelregels wijzigen. Daar schiet de economie niets mee op'', aldus Mbeki vanochtend.

De regering van president Mbeki moet schipperen tussen de smaak van investeerders en die van een ongeduldig electoraat. Hoe gevoelig de `Afrikanisering' van de Zuid-Afrikaanse economie in het buitenland ligt, bleek vorig jaar tijdens het opstellen van een nieuw handvest voor de mijnindustrie.

Een eerste, geheime, versie van het handvest stelde voor dat binnen tien jaar meer dan de helft van de mijnindustrie in zwarte handen zou moeten zijn. Het voorstel lekte uit en leidde direct tot de massale verkoop van de aandelen van Zuid-Afrika's grote mijnbedrijven. In oktober ging de regering akkoord met een veel gematigdere versie van het handvest. Voor 2012 moet in 26 procent van de mijnbedrijven een zwarte directeur de leiding hebben.

Paradoxaal genoeg is de meest conservatieve industrie van Zuid-Afrika daarmee voorloper geworden. Alleen de brandstofsector maakte eerder soortgelijke afspraken. De oliebedrijven willen dat voor 2010 een kwart van de aandelen in zwarte handen is. ,,De rest hobbelt er maar wat achteraan met een ad hoc en halfslachtig beleid'', zegt Reg Rumney van de BusinessMap Foundation. BusinessMap deed tot nu toe de meest uitgebreide studie naar de zwarte participatie in de economie.

President Mbeki kondigde vanochtend een wet aan die bedrijven richtlijnen zal geven en meer zwarte managers aan de slag moet helpen. De regering zal geen handvesten voor elke sector maken, zoals in de mijnindustrie is gebeurd. ,,Dat is onnodig en onrealistisch.'' Mbeki probeert daarmee ongerustheid over al te dwingende wetgeving bij buitenlandse investeerders weg te nemen.

Hij benadrukte dat de emancipatie van zwart Zuid-Afrika op de golven van economische groei moet worden geholpen. ,,Niet door herverdeling van bestaande welvaart.'' Daarmee gaf hij de linkervleugel van de regering nog een laatste snauw. De vakbonden en communisten vinden dat bestaande elite een deel van zijn jaarlijkse winsten moet delen met de onderklasse.

De vraag blijft in hoeverre Mbeki's electoraat met de grotere deelname van zwarte bedrijven in de economie is geholpen. Cyril Ramaphosa en Tokyo Sexwale, voormalig bevrijdingsstrijders en nu multimiljonairs, zijn de rolmodellen voor veel jonge zwarte Zuid-Afrikanen. Maar hun succes is eerder regel dan uitzondering.

Zwarte bedrijven hebben de laatste jaren slecht gepresteerd op de aandelenbeurs. Hun totaal vermogen op de beurs van Johannesburg zakte van 7 procent in 1999 tot 2,2 procent dit jaar. Volgens BusinessMap heeft dat vooral te maken met de sector waarin de nieuwe bedrijven gemakkelijk tot bloei kwamen: de telecommunicatie. Toen de zeepbel in de rest van de wereld knapte, gingen ook de Zuid-Afrikanen kopje-onder.

Te lang wachten met de stimulans van de zwarte ondernemerszin kan echter even destructieve gevolgen hebben. De haast van president Thabo Mbeki om de black empowerment door te zetten, is volgens velen ingegeven door de gebeurtenissen in buurland Zimbabwe. Daar duurde de afbraak van de blanke dominantie in de economie 22 jaar langer dan de politieke bevrijding. Dat bleek net iets te lang.

    • Bram Vermeulen