Schade van een oorlog nu al niet te overzien

De eerste slachtoffers van de tweede veldtocht tegen Irak liggen zieltogend langs de weg waarover de troepen naar Bagdad oprukken. Het zijn drie internationale organisaties: de Verenigde Naties, de Noord-Atlantische Verdrags Organisatie en de Europese Unie.

Afgelopen weekeinde werd gesugerreerd dat Frankrijk en Duitsland een vredesinitiatief voorbereiden dat haaks staat op het oorlogsplan van de Amerikaanse regering. Nadat president Bush verklaarde dat het spel uit was (,,the game is over'') en dat daarmee de relevantie van de VN in het geding was, stelden president Chirac en kanselier Schröder een nieuwe ronde in datzelfde spel voor. (Mevrouw Alliot-Marie, de Franse minister van Defensie, memoreerde subtiel de wens van Berlijn ,,de revenir dans le jeu'').

Maar wat tijdens het weekeinde in de Duitse media nog een redelijk gedetailleerd voorstel was, met blauwhelmen en al, vervaagde in de loop van de week in de Franse pers tot een `non-papier' ten behoeve van vertrouwelijk overleg in de VN-Veiligheidsraad. De gedachte achter dit `non-papier' is dat oorlog dient te worden vermeden zolang er nog zicht is op resultaat van voortgezette, en zo mogelijk uitgebreide, internationale inspectie. De Amerikanen reageren afwijzend, Russen en Chinezen lieten hun bijval horen. Daarmee kwam de stand onder de permanente leden van de VN-Veiligheidsraad op twee vóór en drie tegen een aanval op Irak nu.

De breuk in de NAVO loopt parallel aan de breuk in de VN. Solidariteit was de grondstof waarvan dit pact was gemaakt. Op grond daarvan vragen de VS hun bondgenoten mee te werken aan de verdediging van Turkije wanneer dit land straks bij een inval in Irak in de frontlinie komt te liggen. Het gaat om een herhaling van de flankerende maatregelen die werden genomen tijdens de vorige Golfoorlog. Maar Frankrijk, Duitsland en België hebben laten weten in dit stadium niet te voelen voor wat zou kunnen worden uitgelegd als medewerking aan de voorbereiding van een nieuwe oorlog. Immers, dat zou de voortgaande internationale inspectie ter plaatse kunnen saboteren.

Terwijl de Amerikaanse regering dagelijks haar ongeduld uitbazuint, meldden de leiders van de twee inspectieteams dat zij bemoedigende voortgang boekten tijdens een onderhoud in Bagdad. Vandaag zouden zij hun tweede rapportage aan de Veiligheidsraad aanbieden. De indieners van het `non-papier' wilden ten minste daarop wachten alvorens te besluiten over het Amerikaanse verzoek de NAVO voor de verdediging van Turkije in te schakelen.

Nu is de NAVO al langere tijd in de problemen. Sinds de euforie van transatlantische eensgezindheid na de vernietiging van de Twin Towers verloren ging in transatlantisch ongenoegen over de vraag hoe de eensgezindheid vorm moest worden gegeven, heeft de organisatie nauwelijks nog levenskracht getoond. Oudgedienden als de voormalige Amerikaanse bewindsman Henry Kissinger en de Duitse ex-kanselier Helmut Schmidt trekken daaruit hun conclusies. Kissinger schreef vorig jaar in de NAVO niet langer een forum te zien voor de oplossing van internationale problemen. Schmidt tegenover Der Spiegel van vorige week: ,,Neen, die (de NAVO) zal in een glijvlucht ten onder gaan, wat weliswaar decennia kan duren. Tijdens de glijvlucht kan de organisatie dienst blijven doen als uitzendbureau voor Europeanen ten behoeve van Amerikaanse militaire ondernemingen.''

De Europese Unie is misschien wel het zwaarst getroffen. Zij poogt haar eerste wankele stappen te zetten op het terrein van de internationale veiligheidspolitiek op een moment dat daar grote spanningen heersen. Bovendien doet zij die stappen terwijl zij zich voorbereidt op een nieuwe levensfase. Was het al nauwelijks voorstelbaar atlantici en continentalen in de oude samenstelling op `één lijn' te brengen, nu Oost-Europese kandidaten in die overgeleverde controverse partij kiezen nog voor zij goed en wel zijn binnengelaten, dreigt anarchie in de gevoeligste bestuurlijke sector: de buiteneuropese betrekkingen.

Er doen zich daarbij opvallende metamorfosen voor. Landen als Spanje en Italië, die vanouds hun betrekkingen met de Arabische wereld koesteren, trekken op met de VS. Duitsland, dat zijn geschillen met de machtige bondgenoot gewoonlijk achter gesloten deuren afwikkelde, plaatst een openbaar en unverfroren `Nein' tegenover Amerikaanse verzoeken om steun in de komende strijd. Ten slotte de Oost-Europeanen. Zij opereren niet vanuit een scherpomlijnde visie op de gebeurtenissen in het Midden-Oosten. Zij tonen alleen dat zij exclusief in Amerika, niet in Europa, de garantie zien voor een onafhankelijk en veilig voortbestaan. De Koude Oorlog is in die contreien nog geen geschiedenis. Dat zet de uitbreiding van de Europese Unie bij voorbaat onder druk. De gemeenschappelijke markt met haar euro oefent aantrekkingskracht uit op de Oost-Europeanen, maar een communautaire buitenlandse en veiligheidspolitiek kan naar hun smaak alleen in nauwe samenwerking met de Amerikanen gestalte krijgen. Als het er op aankomt, gaat voor hen de NAVO boven de EU. De idee van een Europese militaire avant garde is op haar grenzen gestoten nog voor zij op de agenda is geplaatst. `Gaullistisch' georiënteerde lidstaten ontwaken uit hun droom van Europese gelijkwaardigheid aan de hyperpuissance Amerika.

De splijting gaat nog verder. De Benelux, die nooit ingeloste belofte van groot-Nederlandse broederschap, valt in twee stukken uiteen. België ondersteunt het Frans-Duitse vredesinitiatief, Nederland kiest als vanouds voor de `angelsaksen', zij het met enig voorbehoud: het weigerde steun aan de solidariteitsbetuiging van acht Europese landen aan Amerika omdat op die manier de Europese eenheid volgens het demissionaire kabinet werd doorbroken. Welke Europese eenheid?, zou de eerst verantwoordelijke bewindsman kunnen worden gevraagd.

Dergelijke politieke aardbevingen worden in de media begeleid met pavlovreacties waarin historische gevoelens van onderlinge afkeer alle ruimte krijgen. Zo putten in de herfst van 1991 de Britse tabloids ongegeneerd uit hun reservoir anti-Duitse typeringen toen het hun er om ging de voorstellen van de regering-Kohl tot erkenning van Kroatië als Duits neo-imperialisme af te doen. Onlangs publiceerde de Wall Street Journal een schets van een figuur onder een karakteristieke Franse baret met de kop van een rat. In het aanpalende artikel werden de Fransen omschreven als een volk van lafaards en ontaarden. Het Franse dagblad Le Monde maakte van dit soort ontsporingen in de Amerikaanse media een overzicht.

Wat de oorlog van Bush tegen Irak ook verder voor onheil zal aanrichten, de schade aan de transatlantische en onderlinge Europese betrekkingen is nu al niet meer te overzien.

J.H. Sampiemon is oud-redacteur van NRC Handelsblad.