Perfect gezichtsbedrog van Zwakman

Nu de Amerikaanse regering aan de hand van satellietfoto's probeert aan te tonen dat Irak massavernietigingswapens verbergt, is de discussie over het manipulatieve karakter van fotografie weer in alle hevigheid losgebarsten. Iedereen die een beetje handig is met de computer weet immers hoe gemakkelijk het is om aan een bestaande foto gebouwen en voertuigen toe te voegen of personen uit beeld te laten verdwijnen. Maar ook zonder behulp van digitale technieken is het mogelijk om foto's te maken die misleiden en bedriegen. Met wat eenvoudig knip- en plakwerk kom je een heel eind, zo bewijst kunstenaar Edwin Zwakman (1969) op zijn overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum Schiedam.

Sinds een jaar of tien maakt Zwakman kleurenopnames van oer-Hollandse onderwerpen – dijken, kanalen, rijtjeshuizen, bouwputten en snelwegen – die hij afdrukt op grote formaten. Op zijn foto's rijden blauw-gele treinen langs galerijflats met oranje zonneschermen en zijn de ontbijttafels gedekt met pakken Appelsientje, Venz hagelslag en boerenmuesli van Kellog's. Het zijn beelden die verslag lijken te doen van het leven in een willekeurige Nederlandse buitenwijk. In werkelijkheid is iedere stoeptegel, graspol of boom door Zwakman op schaal nagebouwd in zijn fotostudio.

Met minimale middelen weet Zwakman een wereld te creëren die niet van echt is te onderscheiden. Hij bouwt torenflats van cassettebandjes, gebruikt plasticfolie voor watervlaktes, smeedt hekwerken van ijzerdraad en knipt viaducten uit karton. De fotocamera doet de rest. Gezien door het oog van de lens krijgt zelfs de platste gevel volume en lijkt een Playmobiel-mannetje opeens een mens van vlees en bloed. Bijkomend voordeel is dat het kunstmatige Hollandse landschap, met zijn polders en kaarsrechte wegen, bij uitstek geschikt is om op maquetteformaat nagebouwd te worden.

Hoe complex en gelaagd zo'n decor zijn kan, is goed te zien op de foto Touring Car uit 1996. Het hele beeldvlak wordt hier in beslag genomen door de zijkant van een toeristenbus met het opschrift `Brüre Reizen'. Achter het raam is het silhouet van een van de passagiers zichtbaar. Maar het interessantste deel van de compositie speelt zich af in de spiegelende lak van het voertuig. Wie goed kijkt ziet daarin de reflectie van een complete stad, met warenhuizen, hijskranen en een kerktoren. Zelfs de persoon die de foto gemaakt heeft, is te onderscheiden. Het geheel is zo geloofwaardig dat je haast de neiging hebt je om te draaien en te controleren of de gebouwen er niet echt staan.

De enige kanttekening die je bij deze tentoonstelling kunt maken is dat er zo weinig foto's te zien zijn. Omdat Zwakmans werkwijze tijdrovend is – het kost hem soms maanden om de maquettes in elkaar te zetten – maakt hij maar een paar werken per jaar. Die schaarse fotowerken zijn de afgelopen tijd zo vaak geëxposeerd (in Galerie Akinci, in het Van Abbemuseum, in het Stedelijk Museum Amsterdam, op de Biënnale van Venetië) dat de regelmatige museumbezoeker ze vele malen eerder gezien zal hebben. Van de twaalf foto's die in Schiedam getoond worden, stammen er tien uit de jaren negentig en zijn er slechts twee na de eeuwwisseling tot stand gekomen.

Aan die twee recente beelden is af te lezen hoe Zwakman zijn techniek de laatste jaren nog meer geperfectioneerd heeft. In zijn vroegere werken kon je nog wel eens zien dat de ribkartonnen muren uit het lood stonden of dat de lamellen net iets te breed waren. Maar bij Keuken (2001) en Gang (2002), twee interieuropnames van een typische sociale woningbouwflat, is er geen enkel detail dat wijst op gezichtsbedrog. De witte standaardtegeltjes en de uniforme deurklinken zitten precies op hun plek, de lichtval klopt en zelfs het verdwijnpunt ligt exact op de horizon. Door een venster zie je hoe de auto's buiten over de snelweg razen. Je weet dat het dinky-toys zijn, maar je ogen hebben moeite om dat te geloven.

Tentoonstelling: Fotowerken van Edwin Zwakman. T/m 2 maart in het Stedelijk Museum Schiedam, Hoogstraat 112, Schiedam. Di t/m za 11-17u, zo 12u30-17u. Inl. 010-2463666.