Kaarsrechte vechtmachines

Hoe de kloof tussen het jonge Amerika en het oude Europa dwars door een gezin kan lopen liet de in New York wonende Nederlandse cameraman Ton Vriens in Netwerk zien. Hij maakte een filmportret van zijn 19-jarige Amerikaanse zoon die als marinier waarschijnlijk in de Golf wordt ingezet. De jongen is getraind tot een staalharde vechtmachine met gemillimeterd haar voor een oorlog waar zijn vader uit het ,,oude Europa'' eigenlijk tegen is. En volgens de peilingen van de BBC en van Netwerk behoort Vriens tot de zeer sceptische dan wel afwijzende Europese meerderheid. Zijn zoon staat niet open voor diepgaande politieke discussies over de wereld. Vriens praatte met hem, terwijl hij achter het stuur zat van een auto, want op een stoel in de kamer zonder afleiding had hij zich misschien minder ontspannen en vrij gevoeld bij de vragen van zijn oude vader.

Zonder de terreuraanslag op New York had de zoon nooit aan militaire dienst gedacht: ,,My safety was violated.'' Hij zat op college zonder veel succes en de plaatselijke rekruteerders wisten hem over te halen om in dienst te gaan. Hij hoopt vanuit zijn basis in Japan naar de Golf te worden gestuurd. ,,Ik wil iets doen waar ik de rest van mijn leven voor wordt gerespecteerd'', zei hij. Hij had het met zijn vriendin uitgemaakt omdat hij in Japan vrij wilde zijn voor andere vrouwen. ,,Het is daar alleen leuk als je ongebonden bent. Voor militairen zijn vrouwen altijd een grote attractie'', verwoordde hij zijn verworven esprit de corps.

Vriens filmde de installatieceremonie waar rijen mariniers als kaarsrechte robots in de maat voor een bureau stapten. Met een jeugdig fanatisme om het precies goed te doen dat je minder ziet bij militairen van het verslapte oude continent. De vader zei te hopen dat zijn zoon geen dingen doet die hij zichzelf later niet zou vergeven. De zoon dacht aan heldendaden. ,,Je bent er voor de mensen om je heen, your fellow marines'', zei hij. Dat had hij geleerd. Stel dat er een granaat in zijn troepentransportwagen zou vallen, dan zou hij zich om de granaat vouwen om met zijn dood het leven van tien anderen te sparen. Zo hoorde het. Ik heb het iemand wel eens in een oorlogsfilm zien doen en het schijnt ook wel eens te zijn gebeurd, maar het lijkt me uitzonderlijk. Hoe zou dat in werkelijkheid gaan? Zouden de elf getrainde mariniers vechten om het voorrecht om op die ene granaat te mogen springen? In Amerikaanse films zie je wel dat de granaat voor hij afgaat weer teruggeslingerd wordt, zodat de werper zijn verdiende straf krijgt. Dat zal vermoedelijk niet worden geoefend, net zomin als het vérspringen over diepe bergkloven.

De zoon kende een onheldhaftig voorbeeld uit de praktijk. Tijdens de vredesoperatie in Somalië stuitte zijn sergeant in een militaire colonne op kinderen die van auto's gevallen eten van de weg raapten. Hij reed over de kinderen heen omdat het te gevaarlijk zou zijn geweest om te stoppen. Dat zie je niet in de speelfilm over Somalië Black Hawk Down. Vanuit mijn luie stoel kan ik zo'n gruwelijk verhaal niet helemaal beoordelen. Zulke incidenten doen zich in elke oorlog voor en ik vraag me af of iemand die daar achteraf niet onder lijdt wel geestelijk gezond is. ,,Ik doe the job'', zei de zoon. ,,Al vragen ze de meest geschifte dingen. Het is mijn job. Ik ga niet over de politiek.''

Toevallig stuitte ik even later op de Duits Franse zender Arte op een documentaire over de Algerijnse bevrijdingsoorlog. Franse militairen vertelden hoe ze Algerijnen samenbrachten in concentratiekampen om guerrilla te voorkomen. De gevangenen mochten vier uur per dag hun voedsel verbouwen, maar omdat de akkers te ver weg waren verhongerden ze. Soldaten deden mee aan folteringen door de geheime dienst, ze protesteerden er althans nooit tegen. De communisten protesteerden soms door hun geweer ondersteboven op de schouder te dragen maar daar bleef het bij. De militairen praatten toen als de zoon van Vriens. ,,Het is vuil werk maar het is mijn job, dachten we'', zei een veteraan. Een militair arts die na de foltering slaap- en kalmeringsmiddelen toediende: ,,Ons geweten was verdoofd. Ik kan het niet uitleggen.'' Ondanks militair overwicht heeft Frankrijk Algerije toch opgegeven. De guerrilla bleek effectief. Nu proberen Franse troepen Ivoorkust tot vrede te brengen met gemengd resultaat. Zouden die ervaringen niet meespelen in de scepsis op het Oude Continent?