Friese voorvaderen van de Oranjes belicht

Bezoekjes aan Friesland vond prinses Juliana als kind prettig, zo schreef ze in haar dagboek. Er zat één nadeel aan: haar `Friese pak'. Maar ze moest het dragen, het was familietraditie. Ook haar moeder had enorme oorijzers en een beugeltas. In het Princessehof in Leeuwarden zijn kostuums en foto's te zien van de hoogheden in klederdracht. Wilhelmina droeg haar Friese outfit bij de onthulling van het standbeeld van `Us Heit', Willem Lodewijk van Nassau, de eerste stadhouder van Friesland en rechtstreekse voorvader van het huidige koninklijk huis.

Dat de Nassaus van nu diepe Friese wortels hebben is weinig bekend. Maar de afgeronde inventaris van het zestig strekkende meters omvattende Friese Nassau-archief brengt daar verandering in. Via het lezenswaardige Nassau – uit de schaduw van Oranje en de dubbeltentoonstelling in het Princessehof en het Fries Museum kan ook het grote publiek zijn vaderlandse geschiedenis bijspijkeren. Met stukken uit de eigen collectie en koninklijke bruiklenen wordt de weg gewezen langs een rij Willems, Frederikken en Mauritsen.

In het Fries Museum wordt de vroegste periode belicht. Onder de titel `Wapenbroeders en rivalen' wordt verhaald over de relatie tussen de dominante Oranjes uit Holland en hun minder adelijke achterneven uit Friesland. Ze stredensamen tegen de Spanjaarden en schonken samen een zilveren beker vol zilverlingen aan de meest waardevolle handlanger. De met brokaat afgezette huwelijkscontracten illustreren hoe verweven de twee families raakten. Maar er was ook rivaliteit. Tekeningen laten zien hoe de Leeuwarder adel schaamteloos de Haagse imiteerde en voor haar behuizing zelfs dezelfde architect inschakelde. Toen Holland zijn eigen universiteit in Leiden kreeg, kon Friesland niet achterblijven. Van de Franeker universiteit, gesticht in 1585, is een manshoge kast met een schitterende Blaeu wereldatlas te zien, in 1711 geschonken door Johan Willem Friso.

Uiteindelijk ging de Oranje-tak ten onder aan kinderloosheid, ongelukken (in een vitrine liggen de pistolen waarmee Willem Frederik zich in 1664 tijdens het schoonmaken dodelijk verwondde en zijn met bloed bespatte afscheidsbriefje) en ziekte. Als Willem IV in de 18de eeuw stadhouder van alle gewesten wordt is de opgaande lijn voor de Friesen ingezet. Het Nassau-geslacht, van oorsprong kleine Duitse adel, klimt op tot het hoogste sociale niveau en bereikt in 1815 met de kroning van Willem VI tot koning Willem I de absolute top.

Dat succesverhaal wordt in het Princessehof op aandoenlijk persoonlijke wijze verteld. Naast statieportretten zijn er brieven van Willem V aan zijn moeder (,,Madame ma très chère mère''), en een Meissen reisservies van Maria-Louise van Hessen-Kassel. Topstuk is het kunstkabinet uit het bezit van Willem V met op de deurtjes afbeeldingen van het dagelijkse hofleven. Ook heel bijzonder is de Sitsen sprei uit huis Oranjewoud in Heerenveen: 250 jaar oud, maar de kleuren zijn helder en levendig en de tekening messcherp. Daartegenover steken de kostuums van Wilhelmina en Juliana wat magertjes af.

Tentoonstelling: De Friese Nassaus. T/m 10/6 in: Fries Museum, Turfmarkt 11 en Princessehof, Grote Kerkstraat 11, Leeuwarden. Boek €24,50. Inl. 058-2555500 of www.friesmuseum.nl