`Behandel massavaccinatie als grote ramp'

Ter bescherming tegen een biologische aanval, liggen overal in Nederlands vaccins klaar voor massale inenting. Hoewel bescherming? ,,Massavaccinatie tegen pokken moet je eigenlijk tegen elke prijs voorkomen.''

Op geheime plaatsen in Nederland liggen 20 miljoen doses pokkenvaccin klaar, voor geval er een terroristische aanslag met pokkenvirus plaatsvindt. Aan de draaiboeken die voorschrijven wat dan te doen wordt de laatste hand gelegd. Vorige week vrijdag informeerde het coördinerende ministerie van volksgezondheid de burgemeesters en commissarissen van de koningin.

De gemeenten zijn verantwoordelijk voor de bescherming van de bevolking na een aanslag met biologische wapens. In het ergste geval, bij een grootscheepse pokkenuitbraak, moeten alle Nederlanders binnen vier tot zes dagen worden gevaccineerd. Van de eerste patiënten sterft waarschijnlijk een derde. Maar het duurt een week voordat iemand die besmet is ziek wordt. Die tweede golf van besmettingen is met een snelle vaccinatie te redden. Alleen vaccineren helpt, geneesmiddelen tegen de pokken zijn er niet.

Mocht massavaccinatie tegen pokken nodig zijn, dan ,,is duidelijk dat noodmaatregelen moeten worden getroffen'', zegt een woordvoerder van Volksgezondheid. Massavaccinatie betekent voor een stad als Amsterdam dat duizenden verpleegkundigen en artsen dagen in de weer zijn om honderdduizenden mensen te vaccineren. Het ligt voor de hand dat paniek uitbreekt en dat mensen zich massaal voor vaccinatie melden. Vandaar dat de vaccins op een geheime plaats liggen.

Gemeenten moeten, zegt Volksgezondheid, de massavaccinatie behandelen alsof het een grote ramp is. Dat betekent dat de burgemeester afsluitingen, ontruimingen en noodverordeningen kan afkondigen. De burgemeesters moeten de GGD's en medische diensten (de witte en gele kolom), de blauwe (politie) en rode kolom (brandweer) coördineren. Daar hebben ze nog een harde dobber aan, want Nederland is verdeeld in 37 brandweerregio's, 25 politieregio`s, 26 grote-rampenregio's en 40 GGD-regio`s. En die overlappen uiteraard niet.

De `afhandeling van de poederbrieven' in oktober 2001 maakte duidelijk, schreef staatssecretaris Ross-van Dorp (Volksgezondheid) onlangs aan de Tweede Kamer, dat de voorbereiding op biologische aanslagen ,,weinig planmatig en onvoldoende multidisciplinair'' plaatsvindt.

De Gezondheidsraad, in het uit vorig jaar zomer stammende vervolgadvies over bioterrorisme, haalt onderzoekers als de Leidse hoogleraar U. Rosenthal aan, die het overheidsoptreden en de publieksperceptie daarvan bij de laatste grote ongelukken (Bijlmer, Enschede, Volendam) bekritiseerde. Mensen krijgen steeds meer oog voor de risico's die ze individueel lopen, stelt de Gezondheidsraad, en koesteren steeds hogere en irreële verwachtingen van de bescherming die de overheid biedt.

,,Massavaccinatie tegen pokken moet je eigenlijk tegen elke prijs voorkomen,'' zegt prof.dr. J. Huisman, oud-directeur infectieziekten van de Rotterdamse GGD en aan het begin van zijn carrière gepromoveerd op de pokkenbestrijding. ,,Tijdens de laatste epidemie die ik heb gezien, in Zweden aan het eind van de jaren zestig, was er één zaal met pokkenpatiënten, maar een paar andere ziekenzalen lagen vol met de ernstig zieke patiënten die aan de bijwerkingen van het vaccin leden. Dus afgezien van de logistieke problemen die je hebt om 16 miljoen mensen binnen vier tot zes dagen te vaccineren, bezwijkt het zorgsysteem daarna onder de patiënten met ernstige bijwerkingen.''

Een ervaren vaccinateur kan 400 mensen per dag behandelen, zegt Huisman, ,,en waarschijnlijk kost het nog wel meer tijd om te beoordelen of je iemand wel of niet moet vaccineren. Mensen met eczeem en met ziekten waardoor het immuunssysteem is verzwakt, moet je waarschijnlijk niet vaccineren, tenzij je zeker weet dat ze al besmet zijn. Die lopen een te groot risico.'' De schattingen over de te verwachten bijwerkingen lopen uiteen. Per miljoen gevaccineerden overlijden er naar verwachting vijf aan een hersenontsteking en worden er 50 een tijdlang levensbedreigend ziek door bijwerkingen. Het aantal mensen met een ernstige huiduitslag die medische verzorging nodig heeft is nog veel groter.

Wie een pokkenvaccinatie weigert, na met een pokkenpatiënt in contact te zijn geweest, kan 18 dagen in quarantaine worden afgezonderd. Hoe dat moet als het pokkenvirus in de Nederlandse bible-belt terechtkomt, kan de woordvoerder van het coördinerende ministerie van Volksgezondheid niet zeggen.

De helft van de Nederlandse bevolking heeft als baby een pokkenvaccinatie gehad. Hoe goed die vaccinatie nu nog beschermt, is niet goed bekend. Daarom krijgt iedereen een hervaccinatie aangeboden. Sinds de tweede helft van de jaren zeventig gingen steeds minder artsen pokkenvaccin geven, omdat de pokken bijna de wereld uit waren. De bijwerkingen werden veel ernstiger dan de vrees voor een ziekte-uitbraak. Ook voor de oorlog is er bijna 20 jaar nauwelijks gevaccineerd. In 1924 is de wet die pokkenvaccinatie verplichtte buiten werking gesteld, ook al vanwege de ernstige bijwerkingen.

De bijwerkingen van de vaccinatie zijn waarschijnlijk te verlichten door immuunglobulinen te geven. Dat zijn afweerstoffen die worden gewonnen uit het bloedplasma van mensen die recent zijn gevaccineerd. Onder medisch personeel bij GGD's en in het leger die als baby een pokkenvaccin kregen, zijn de afgelopen maanden vrijwilligers geworven om zich te laten hervaccineren en daarna bloedplasma af te staan. Huisman: ,,Enkele honderden mensen hebben daar aan meegedaan. Het betekent dat er op het ogenblik onvoldoende immuunglobulinen zijn om alle mensen die bij een uitbraak voor het eerst worden gevaccineerd van te voren tegen bijwerkingen te beschermen. De immuunglobulinen worden bewaard voor mensen die bijwerkingen krijgen.''

De aandacht gaat op het ogenblik vooral uit naar de pokken, waarschijnlijk omdat daar een vaccin tegen is gemaakt. Maar een terroristische aanval met pokkenvirus is niet de waarschijnlijkste aanval. De kans van een aanval met biologische wapens op Nederlands grondgebied is sowieso moeilijk te schatten, ,,maar is in ieder geval niet nul,'' stelde Gezondheidsraad vorig jaar in haar bioterrorisme-advies. Er is een handvol virussen en bacteriën die als biologisch wapen bruikbaar zijn, maar eenvoudiger te realiseren voedselinfecties kunnen een samenleving ook al ontwrichten.

Dit is het derde deel van een serie over Nederlandse voorbereidingen op een eventuele oorlog met Irak. De eerste twee delen verschenen 8 en 11 februari.