Voor de geit ermee

`They mate for life' – zij paren voor het leven? De ondertiteling van buitenlandse films en soaps op televisie wordt slechter en slechter. Hoe de kromtaal te verwijderen? Met een ondertitelknopje.

De ondertiteling van Britse en Amerikaanse tv-films, soaps en series is voor mij al jaren een bron van wrevelig vermaak. Onderin het scherm flitsen kwikzilversnel idioterie, malligheid en misverstand voorbij. Soms zijn die te danken aan beroerd luisteren: zo werd onlangs een stungun (verdoofpistool) begrepen als een stengun (machinepistool). Soms aan luiheid of gebrek aan een rekenmachientje: iemand zegt dat hij drie kilometer liep in plaats van three miles. Soms aan volstrekt onbenul: `ik bel je' als vertaling van I see you in een historisch melodrama dat zich afspeelt in de 19de eeuw. Berucht is de vertaling `ze gingen paren bij het leven', terwijl de alwetende verteller van de documentaire over roofvogels toch duidelijk zei they mate for life – het koppelje doet dus niet van dattem tot ze flauwvallen maar blijven levenslang bij elkaar.

Ondertitelaars schrikken zelf ook wel van hun prestaties. In de VPRO-gids publiceerde de Haarlemse vertaler/schrijver Bartho Kriek ruim een jaar geleden een stuk onder de Oud-Hollandsche kop: `Kijker, eischt betere ondertiteling!' Hij opende met de hamvraag: ,,Hoe komt het toch dat het Nederlands in ondertitels almaar slechter en slechter wordt, dat er steeds meer verhaspelingen in staan als `voor de geit ermee' en `verkopen als zoete broodjes', Engerlands als `ik laat je ons niet kapotmaken'?''

Kriek sloot zijn klaagzang af met de curieuze oproep: ,,Kijker: neem uw verantwoordelijkheid, pik het niet, u betaalt belasting en kijkt naar reclamespotjes. Wees querulant. Er moet meer geklaagd worden.'' Maar helpen deed Krieks klaagzang niet, want in hobbyperiodiek Onze Taal herhaalde de vertaler onlangs zijn betoog.

Waar zou de kijker zich trouwens kunnen beklagen? Waarschijnlijk niet bij de belastingsdienst. De ondertitelaar is anoniem, de naam van de verantwoordelijke vertaalfirma komt aan het begin van de uitzending in beeld en is vergeten als de aftiteling nadert. Klagen bij de zendgemachtigde? Maar die zendt slechts uit, laat het ondertitelen over aan externe medewerkers.

Op mijn vraag naar hoe en wat antwoordde Bartho Kriek via e-mail: ,,Inderdaad gaat er bij het ondertitelen wel eens wat mis, het is en blijft tenslotte mensenwerk, en natuurlijk kan een hoge werkdruk daar een rol bij spelen. Maar er gaat ook wonderbaarlijk veel goed! Op mijn website heb ik een groot aantal instinkers en blunders opgenomen opdat collega's er hun voordeel mee kunnen doen.''

Kriek is ervan overtuigd dat ,,ondertiteling een belangrijke zaak is, ondertitels zijn de meest gelezen teksten en vervullen dus een belangrijke educatieve rol''. Ongetwijfeld, maar toen ik mijn Engelstalige geliefde via ondertiteling probeerde in te burgeren, lagen wij voortdurend in een deuk.

Een tuiltje voorbeelden, geplukt van Bartho Krieks website vol instinkers:

– Door man mishandelde vrouw wordt troostend toegesproken: `after all he put you through' (= na alles wat hij je aandeed) werd vertaald als `per slot heeft hij je doorverbonden'.

– `You can never have too much sugar' (= je kunt niet genoeg suiker in huis hebben) werd `eet nooit te veel suiker'.

– `I was seventeen. The World was new' werd vertaald als `ik was zeventien en totaal wereldvreemd'.

– `He hit on me' (= hij maakte avances) werd `hij viel me aan'.

– `In a few years he'll be college material'

(= straks is hij rijp voor de universiteit) werd `over een jaar is hij een leerboek'.

Per 1 januari 2003 ontvangt een literair vertaler, zo meldt een woordvoerder van de Vereniging van Letterkundigen (VvL), 5,6 eurocent per woord. Het reguliere tv-ondertiteltarief is al twintig jaar 71 eurocent per regel. De commerciële tv-zender RTL4 bestond het overigens in 1989 dat tarief met twintig procent te verlagen. Helaas, er brak geen opstand uit.

Uiteraard zijn niet alle ondertitelaars klungels in het kwadraat. De naamloze ondertitelaar, uren achtereen verdiept in de Amerikaanse comedyserie The nanny, is niet te benijden. De stem van de hoofdrolspeelster is nog zenuwslopender dan die van de Man bijt Hond-voice over.

`Kijker, eischt betere ondertitels!' zegt Bartho Kriek. Hij heeft gelijk. Maar ik ben meer geïnteresseerd in de mogelijkheid die veelal deerniswekkende kromtaal te verwijderen van mijn tv-scherm. Hoewel van nature geen querulant, pleit ik toch voor een ondertitelknopje, waarmee men naar believen kan kiezen tussen wel of geen ondertiteling. Een gat in de markt?

Instinkers en blunders op www.barthokriek.nl.

De televisiebeelden bij dit artikel zijn afkomstig van www.momentenvanverwarring.nl.