Koerdistan mag er van Turkije nooit komen

Turkije wil tachtigduizend soldaten in Noord-Irak stationeren om vermeende Koerdische aspiraties naar een eigen staat de kop in te drukken.

Wat Ahmet (niet zijn echte naam) ervan vindt als de Koerden in Irak een eigen staat beginnen? Lang hoeft de Turkse Koerd in de grensstad Nusaybin niet over die vraag na te denken. ,,Ook voor Koerden in Turkije is het goed als er in Irak een Koerdistan komt'', zegt hij beslist terwijl zijn vrienden instemmend knikken. ,,De Koerden in Irak zijn onze broeders. Als er daar een Koerdistan komt, gaan ze ons olie, geld en wapens geven.'' Maar tegen wie zouden de Turkse Koerden die wapens dan gebruiken? Op die vraag geeft Ahmet geen antwoord: zwijgend roert hij in zijn zoveelste kopje thee.

De Turkse autoriteiten menen het antwoord op die vraag echter wel te weten. Als Irak na de val van Saddam uiteenvalt en de Koerden in Noord-Irak een eigen staat beginnen, zo meent Ankara, dan is dat een directe bedreiging voor de vrede en veiligheid van Turkije zelf. De Koerden in Irak hebben immers al een claim gelegd op steden als Kirkuk en Mosul, die beide bruisen van de olie. En een Iraaks Koerdistan waar louter oliemiljonairs wonen, zou als een magneet werken op de Koerden aan de Turkse kant van de grens, die elke dag moeten knokken om de eindjes aan elkaar te knopen. Vroeg of laat, aldus het Turkse schrikbeeld, zouden de Koerdische gebieden in Turkije zich van de Turkse Republiek willen afscheiden. En dat, aldus Ankara, zou het einde betekenen van Turkije zoals dat sinds 1923 bestaat.

Maar Ankara is vastbesloten het zover niet te laten komen. En dus worden er keiharde onderhandelingen gevoerd met de Verenigde Staten. Als het tot een oorlog met Irak komt, wil Turkije 80.000 soldaten in Noord-Irak stationeren. Deze Turkse ,,vredesmacht'', zoals premier Gül hem noemt, zou twee taken hebben. De militairen zouden om te beginnen een toevloed van Iraakse vluchtelingen naar Turkije direct moeten stuiten. Maar veel belangrijker nog: zij zouden elke Koerdische drang tot onafhankelijkheid in de kiem moeten smoren. En zo dreigen de Iraakse Koerden voor de zoveelste keer in de geschiedenis het kind van de rekening te worden: terwijl de ene bedreiging (namelijk Saddam) nog niet eens is weggenomen, ligt de volgende (namelijk: Turkse bezetting) alweer op de loer.

De VS, die goede banden hebben met de Iraakse Koerden, proberen Turkije te overreden minder soldaten naar Noord-Irak te sturen en in ieder geval de `vredesmacht' onder Amerikaans opperbevel te plaatsen. Maar gisteren nog zei Gül daar weinig voor te voelen: ,,Turkse soldaten staan onder het bevel van een Turkse commandant'', liet hij ijzig op de Turkse televisie weten. De boodschap was duidelijk: wat Noord-Irak betreft laat Turkije niet met zich sollen.

Is er eigenlijk wel een `Koerdisch gevaar'? ,,De Turkse autoriteiten zijn paranoïde, ze zijn het slachtoffer van hun eigen waanbeelden'', zegt de Koerdische advocaat Selahattin Demirtas, voorzitter van de mensenrechtenvereniging IHD in Diyarbakir. Als privé-persoon (,,Dit staat los van mijn werk voor de IHD'') wil hij graag uitleggen waarom de Turkse angst voor Koerdisch separatisme zo ongegrond is. ,,De Koerden in Turkije verschillen van de Koerden in Irak'', zegt hij in het kantoor van de IHD in Diyarbakir. ,,Turkse Koerden zijn veel moderner dan Iraakse Koerden. Daar is de Koerdische maatschappij nog veel ouderwetser en feodaler dan in Turkije. De Koerden hier hebben het feodalisme al lang achter zich laten.'' En dus, aldus de advocaat, kiezen de Turkse Koerden uiteindelijk voor Turkije, wat voor Koerdistan er verder ook aan de andere kant van de grens komt.

Kiezen Turkse Koerden alleen maar voor Turkije omdat dat land zo modern is? Of zijn ze inmiddels van de vader van de Turkse Republiek, Atatürk, gaan houden? Advocaat Demirtas glimlacht maar geeft geen antwoord op de vraag. Maar aan de grens wordt wel duidelijk dat de Turkse autoriteiten er nog niet van zijn overtuigd dat de Turkse Koerden definitief voor het land van Atatürk hebben gekozen. Het leger is in verhoogde staat van paraatheid gebracht en op elke hoofdweg rijden militaire konvooien. Officieel heet het dat al dat militaire vertoon louter en alleen te maken heeft met de dreiging van een oorlog tegen Irak. Maar veel Koerden in Diyarbakir zien het zeker ook als een signaal aan henzelf. ,,We waren zo blij dat de noodtoestand in Diyarbakir was opgeheven'', zegt een van hen. ,,Maar ik zie zoveel militairen tegenwoordig dat ik weer bang word. Het leger wil de noodtoestand terug om ons nog harder dan vroeger aan te pakken.''

En zo is het misschien de Turkse angst voor Koerdisch separatisme die de grote bedreiging van de vrede binnen Turkije zelf vormt. Het afgelopen jaar was een goed jaar voor de Koerden in Turkije. Onder druk van de Europese Unie nam het Turkse parlement een aantal grondwetswijzigingen aan die bijvoorbeeld televisieuitzendingen in het Koerdisch mogelijk maken en taalonderwijs in het Koerdisch toestaan. Voor het eerst sinds lange tijd kregen veel Koerden de overtuiging dat ook Turkije hun veel te bieden had, zeker als dat land op een dag de Europese Unie zou binnengaan.

Maar met de oplopende spanning in het gebied komen de oude problemen weer bovendrijven. En zo lijkt de toekomst beduidend minder zonnig voor de Koerden dan enkele maanden geleden. ,,De Turken zijn bang voor de Koerden en de Koerden zijn bang voor de Turken'', zegt Ahmet in Nusaybin. Treurig roert hij in zijn kopje thee. ,,Het probleem is simpel: iedereen is gewoon bang voor iedereen.''