`Nord-Ost is symbool: terreur wint niet'

105 dagen na de met veel geweld beëindigde gijzelactie van Tsjetsjeense terroristen werd zaterdag de musical Nord-Ost weer opgevoerd voor vroegere gijzelaars en nabestaanden.

Voormalig gijzelaar Loeda Tkatsjenko (32) vond in de pauze van de musical Nord-Ost de stoel waar ze 56 uur achtereen verstijfd van angst naar de Tsjetsjeense terroristen had gestaard. ,,Ik wilde daar nou even zitten om te huilen. Ik dacht: huil nou, laat het maar stromen. Er gebeurde niets. Toen ben ik een sandwich gaan halen.''

Loeda is een van de ex-gijzelaars die zaterdagavond terugkeerden naar het theater aan de Melnikovstraat in Moskou voor de tweede première van de musical Nord-Ost. De musical eindigde op 23 oktober vlak na de pauze, juist op het moment dat dit nogal zwaarmoedige patriottische spektakel enige vaart begon te krijgen. Loeda heeft twee vrijkaartjes, haar dochtertje bleef thuis omdat ,,mijn moeder anders een hartaanval krijgt''. Maar met al die VIPs in de zaal voelt ze zich veilig. Plots klampt ze een lange man aan, een geluidsman van het theater. ,,Herkent u mij? U zat twee stoelen verderop! U vroeg me iets toen het gas de zaal werd ingespoten. Herinnert u zich nog dat die Tsjetsjeen ging schieten? Of sliep u toen al?''

Het is een niet-alledaagse première. Er is een kleine reünie van gijzelaars en nabestaanden, de parterre van het grondig gerenoveerde theater aan de Melnikovstraat zit vol politici en diplomaten. Sommige bezoekers vorsen nieuwsgierig de schachten waaruit 105 dagen eerder het dodelijke gas stroomde. Op rij zes, stoel één van het balkon, vlak naast de ventilatie, dringt de vraag zich onvermijdelijk op: is op deze stoel iemand gestorven?

Echt feestelijk wordt deze tweede première dus niet. ,,Dit gebouw is doordesemd van geluk, goedheid en blijdschap, dat hebben de terroristen niet kunnen wegnemen'', speecht Nord-Ost producer Giorgi Vasilijev met geknepen stem en diepe zuchten. Burgemeester Loezjkov van Moskou acht de heropvoering van Nord-Ost van vitaal belang voor ,,onze stad, onze cultuur, ons volk''. Wij hadden het geloof in ons land kunnen verliezen tijdens deze tragedie, zegt hij grimmig. Maar dat is niet gebeurd. ,,Nu is Nord-Ost een symbool dat de terroristen niet zullen winnen.'' Volle kracht vooruit: dat is de nieuwe slogan van Nord-Ost.

Rusland, en Moskou in het bijzonder, heeft kosten nog moeite gespaard om de musical te reanimeren. Ruim 2,5 miljoen euro is besteed aan herstel van de schouwburg, ernstig beschadigd door de gijzeling en de bestorming. De stoelen zijn niet langer rood maar blauw, de wanden zijn overgeschilderd, het tapijt, de orkestbak, de geluidsinstallatie, de decors, de gordijnen en de kostuums zijn nieuw. Bij de ingang zijn er detectiepoortjes, in een grote kring rond de schouwburg staan politiemannen roerloos in de sneeuw. Binnen lopen mannen met kogelvrije vesten, snuffelhonden, lange jongens in zwarte pakken met zendertjes in het oor. Een van hen schenkt mij een kaartje van de `broederschap van de speciale eenheden'. Er staat een soldaat op met bivakmuts en scherpschuttergeweer: `Terrorisme is een ziekte, ontmoet de dokter'.

Niet de luchtige sfeer die je met een musical-première associeert. De acteurs hebben zelf ook enige innerlijke weerstand moeten overwinnen voordat ze weer konden tapdansen in de zaal waar achttien leden van hun cast en crew stierven, zegt acteur Marat Abdrachimov. Drie dagen na die bestorming vertelde hij dat hij er nooit meer een voet zou zetten. Toen de Tsjetsjenen hem het podium afduwden, was de zo vertrouwde schouwburgzaal binnen een minuut veranderd in een vreemde, sinistere grot. ,,Als in zo'n horrordroom waarin een persoon die je bemint plotseling een monster wordt'', vertelde hij.

Nu legt Marat uit waarom hij toch is teruggekeerd. ,,De shock is voorbij, de pijn niet.'' Hij is een acteur, hij wil werken. Schijnwerpers, applaus. ,,Voor mij is het een drug.'' Marat onderschrijft het symbolische belang van Nord-Ost: de musical laten sterven is zoiets als het terrein waarop de Twin Towers stonden braak laten liggen. De terroristen kozen Nord-Ost ook niet toevallig, vermoedt hij. Het was de eerste volwaardige Russische musical en draaide rond Russisch heldendom, geloof en liefde. ,,Ik geloof, ik hoop, ik heb je lief / en zal je aan de dood niet afstaan / zolang mijn liefde leeft'', zingt Marat.

De eerste repetitie van Nord-Ost voelde raar, daarna draaide alles gewoon weer om de show. Ethische vragen kwamen louter van buitenstaanders. Marat: ,,In een chatroom van Nord-Ost schreef iemand ons dat we in het bloed van onze collega's dansen. Gewoon een idioot, maar de hele cast was daarvan dagenlang van streek. De mensen hebben niet het recht over ons te oordelen. Zij zaten niet in die zaal, zij hebben de kind-acteurtjes van Nord-Ost niet begraven.'' Marat erkent dat het hem steekt dat de terugkeer van Nord-Ost ook ter meerdere eer en glorie is van ,,die onmensen voor wie onze levens niet meer dan een statistiek is''. Was hij overleden, dan hadden zijn ouders het nu met een goedkope doodskist en drieduizend euro moeten doen. Alle begrip dus voor de nabestaanden die via de rechtbank meer geld van de staat eisen. De 2,5 miljoen euro voor Nord-Ost staat ongeveer gelijk aan 20.000 euro voor elke familie van de 129 doden, reken ik voor. Marat verstrakt. ,,Ik zie die zaken echt los van elkaar. Iedereen in Rusland, denk ik.''

Of Nord-Ost een succes wordt, moet blijken. Maar misschien wint de patriottische impuls en botte nieuwsgierigheid het van de angst voor aanslagen en de wat geforceerde sfeer die nu over Nord-Ost hangt. Volgens Marat Abdrachimov gaat Nord-Ost in mei op tournee: drie dagen Israël, dan Bulgarije, Oekraïne, Wit-Rusland en wellicht zelfs tien dagen Broadway. ,,Mijn droom.'' Daarna kan de musical stilletjes het veld ruimen. Het gebaar is gemaakt.

We zien ex-gijzelaar Loeda Tkatsjenko na de voorstelling weer. Nu huilt ze wel. Een prachtige musical. Gewoon twee jaar mee doorgaan, al was het maar om de terroristen te treiteren. ,,Ik ben zo gelukkig.''