Dan hebbie ook wat

Circuitvervuiler. Interessante advertentie gezien in Folia, het weekblad voor de universiteit van Amsterdam. De politie Amsterdam-Amstelland zoekt studenten om interviews af te nemen omdat men bevestigd wil zien dat de meeste misdaden worden gepleegd door een klein groepje mensen. De advertentie begint aldus: ,,De laatste tijd is er veel discussie over veelplegers, draaideurcriminelen en circuitvervuilers. Dat zijn mensen die uitzonderlijk vaak met de politie in aanraking komen.'' Veelpleger en draaideurcrimineel kende ik al. Echt mooi vind ik ze niet, maar ze zijn wel duidelijk. Circuitvervuiler las ik voor het eerst en ik vind het helemaal niks. Het is ook helemaal niet duidelijk. Bij circuitvervuiler denk ik eerder aan een morsige bezoeker van de racebaan in Zandvoort. En waarom krijgt recidivist opeens zoveel concurrentie? Ik neem aan omdat recidivist door de meeste mensen als een (te) moeilijk woord wordt ervaren. Overigens blijk ik in het geval van circuitvervuiler niet goed te hebben opgelet. In de krantenarchieven duikt dit woord al in 1994 voor het eerst op. Het debuteerde in Het Parool, in de zin: ,,De sfeer onder junks en andere circuitvervuilers wordt grimmiger.'' In de media is er daarna slechts sporadisch gebruik van gemaakt, net als van het lelijke meerpleger. Het wachten is nu op de lancering van curiosa als herhaalpleger, cirkelcrimineel en rotondevervuiler.

Maar dan heb je ook wat. In een van de stukjes over Cor van Hout, de Amsterdamse topcrimineel die onlangs is doodgeschoten, las ik de volgende zin: ,,Van Hout zat wel zestien jaar in de cel, maar dan heb je ook wat.'' Het gaat hier om een variatie op de bekende uitdrukking het kost een paar centen maar dan heb je ook wat. Die uitdrukking mag dan zeer bekend zijn, in de woordenboeken is zij niet te vinden, zelfs niet in het uitstekende Woordenboek van populaire uitdrukkingen, clichés, kreten en slogans van Marc De Coster. Zelf meen ik de uitdrukking aan het begin van de jaren zeventig voor het eerst te hebben gehoord, maar zij kan natuurlijk veel ouder zijn. Het lijkt me typisch een zinnetje dat populair is gemaakt door een typetje, maar door wélk typetje? Iemand verwees me naar Benny, een typetje van Paul van Vliet, maar Paul van Vliet liet weten dat Benny een en ander nooit heeft gezegd. Het is ook geen typetje van Van Kooten of De Bie geweest. Jacques Klöters, een van de grote kenners van de Nederlandse kleinkunst, schreef: ,,Ik gebruik de uitdrukking zelf heel vaak en ik meen dat ik hem van Toon Hermans heb opgevangen, die in mijn herinnering z'n orkest voorstelde en dan zei: `Zijn dat muzikanten?', daarmee een donderend applaus opwekte en vervolgens zei: `Ja het kost een paar centen maar dan heb je ook wat.''' Maar iemand anders dacht weer aan een typetje van Godfried Bomans. Weet iemand hoe de vork in de steel zit? Of is het misschien gewoon een uitdrukking van de straat? En sinds wanneer zeggen we dit? Bij dit alles is het goed om te bedenken dat het gedeelte na de komma (maar dan hèb je ook wat) het meest stabiel is. Aan de voorkant wordt vrij veel gevarieerd, bijvoorbeeld met ,,het kost een paar duiten'', ,,het kost een paar stuivers'', ,,je moet er wat tegenaan smijten'' enzovoorts. De platte variant ,,maar dan hebbie ook wat'' lees je niet vaak in kranten, maar dat is krantenkeurigheid. Zo wordt Cruijffs meesterlijke ,,ieder nadeel heb ze voordeel'' ook vaak gestandaardiseerd – wat veel van de schoonheid van deze levensles wegneemt.

Lastpak. Van de merknaam Eastpak, die in witte letters op die rugzakjes staat, kun je met een zwarte stift makkelijk Lastpak maken, maar er blijken ook leerlingen te zijn – van basisscholen én middelbare scholen – die met Tippex aan de slag gaan. Uit diverse delen van het land kreeg ik berichten dat Eastpak wordt omgetoverd tot Asbak, Glasbak, Hasjpak, Pisbak en Kutpak. Dit bewijst andermaal dat de mens behoefte heeft aan variatie en dat dit reeds vroeg begint.

Reacties naar de Achterpagina of naar sanders@nrc.nl. Zie ook WoordHoek op vrijdag op www.nrc.nl