Veel gebeurd, weinig vooruitgang

Volgens de methode een stap voorwaarts en twee stappen terug, kruipt het formatieproces voort. Snuffelen werd aftasten, maar tot onderhandelingen is het nog niet gekomen.

De beeldspraak van de formatiewerkzaamheden veranderde gisteren definitief van het nog afstandelijke `snuffelen' van de vorige week, naar het intiemere `aftasten' en `voelen'. CDA'er Joop Wijn, die er gisterenmiddag bij mocht zijn, was het die zei: ,,Nee, nee, we onderhandelen nog niet, we voelen.'' Het resultaat: er is weer veel gebeurd, maar weinig zichtbare voortgang geboekt.

En de week leek zo voortvarend te beginnen. Informateur Donner was klaar met de eerste verkennende fase, en rapporteerde dat maandag aan koningin Beatrix. De PvdA leek een klein winstje te boeken: tegen de zin van het CDA adviseerde Donner aan de majesteit om in een volgende fase te werken met twee informateurs, één van CDA-huize en één van PvdA-huize. Dat laatste was de eis geweest van PvdA-leider Wouter Bos.

Opgemerkt moet worden dat uit de wijze waarop de informateur zijn brief aan de koningin had geredigeerd geen overmatig enthousiasme bleek voor de keuze van een coalitie tussen CDA en PvdA. Donner begon met de onderstreping dat de huidige coalitie van CDA, VVD en LPF nog steeds een Kamermeerderheid heeft. En dat zowel CDA als VVD ,,gewonnen'' hebben bij de verkiezingen. Goed, alle fractievoorzitters die de informateur consulteerde, gaven aan dat een coalitie tussen CDA en PvdA het meest gewenst of het meest voor de hand liggend was. Maar, zo liet Donner de koningin weten, CDA-leider Balkenende had laten aantekenen dat ,,de verkiezingsuitslag niet eenduidig in de richting van één coalitie wijst''. Alleen ,,in deze fase'' waren de andere opties, bijvoorbeeld CDA met VVD aangevuld met LPF, kleine Christenen of D66, niet aan de orde.

Volgens de methode van een stap voorwaarts en twee stappen terug had dinsdag eerst nog een debat plaats - op verzoek van D66 - met de Tweede Kamer over de eerste fase van de informatie. De koningin schortte in verband daarmee de aanwijzing van de twee informateurs op tot woensdag. Uiteindelijk zou donderdag pas de eerste hele onderhandelingsdag van deze kabinetsformatie een feit zijn.

Maar voordat het donderdag zo ver was, moest eerst dus nog dat debat met de Kamer plaatshebben. Een volstrekt overbodig debat, zo betoogden de meeste fracties, afgezien van D66 en GroenLinks. De nieuwe D66-leider Boris Dittrich betoogde echter dat het ging om het principe. In het verleden heeft de Kamer een aantal malen uitgesproken dat zij zichzelf een grotere rol wil geven in de formatie. Zo is de periode tussen de verkiezingen en de beëdiging van de nieuwe Kamer teruggebracht tot acht dagen, zodat de Kamer zelf een informateur kan aanwijzen, in plaats van de koningin.

Dat nu was mosterd na de maaltijd, aangezien de Kamer in meerderheid direct had laten weten niet veel te zien in zo'n debat direct na de verkiezingen. Of toch niet? Een debatje tussen SP-leider Jan Marijnissen en de vers herkozen Kamervoorzitter Frans Weisglas wees uit dat Weisglas de ambigue opstelling van een aantal fracties (,,we zien niets in zo'n debat maar we zijn er ook niet tegen'') nogal negatief had geïnterpreteerd, vandaar.

Vervolgens begon woensdag de kwestie te spelen van het kabinetsmotto. Dat mag een futiele aangelegenheid lijken, zeker in vergelijking met de grote problemen die moeten worden opgelost. Donner was het die dat zei woensdag op een persconferentie waarop hij met zijn nieuwe collega Frans Leijnse (PvdA) verscheen om toelichting te geven over de nieuwe informatieopdracht van koningin Beatrix. Toen Donner gevraagd werd welk motto het volgend kabinet volgens hem moet dragen, bromde deze dat een motto ,,niet nodig'' is.

De vraag wat de missie is van een volgend kabinet, en vooral welke partij die de opdracht als eerste formuleert, is echter wel degelijk van belang. Want die partij is de `drager' van het kabinet. Deze week kwam Balkenende, vlak voor het begin van de onderhandelingen op donderdag, met het CDA-motto: ,,Verandering voor kracht en kwaliteit''. Na afloop, tijdens een persconferentie in de Noenzaal van het Eerste Kamergebouw aan het Binnenhof, spraken de beide onderhandelaars van een ,,constructieve sfeer''. En Bos vond dat hij die slagzin van Balkenende niet beter had kunnen verwoorden. Alleen, de PvdA-leider vond het nu maar beter niet verder te prakkizeren over een motto. Pas als er inhoudelijk overeenstemming is, zou die kwestie wat Bos betreft opnieuw aan de orde moeten komen.

De ophanden zijnde oorlog met Irak en de consequenties daarvan voor de Nederlandse landspolitiek, begon na de toespraak van de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Powell woensdag, te interfereren met het formatieproces. Alles moet misschien sneller, terwijl onderhandelaar Balkenende als premier wellicht juist minder tijd krijgt wegens te verwachten internationale besognes. En, wat is bij dit alles de positie van de aspirant coalitiepartner, de PvdA? Die vraag beantwoordde Bos gisteren onder verwijzing naar Balkenende kort maar krachtig. ,,Hij regeert, niet ik.''

    • Frank Vermeulen