TE MOOI... ... OM WAAR TE ZIJN

Zwangerschapsvergiftiging als prijs voor de evolutie van 's mensen grote brein èn als biologische motor achter de monogame neiging van Homo sapiens – en eigenlijk óók als de oorzaak achter de uitsterving van de Neanderthaler. In nog geen vier pagina's in de Current Anthropology van februari ontvouwen drie artsen en een paleontoloog een fascinerende these waarin allerlei raadselachtige eigenschappen van de mens met elkaar in verband worden gebracht.

Dit zijn de feiten. Biologisch gezien heeft de mens een ongewoon lage vruchtbaarheid. Gemiddeld zijn er zo'n 100 copulaties nodig om tot bevruchting te komen, gemiddeld pas na zo'n 8 maanden. Verder heeft een zwangere vrouw 15% kans op een miskraam. Èn is er een 10%-kans op zwangerschapshogebloeddruk (pre-eclampsie), die in eenderde van de gevallen tot ernstige complicaties leidt. Deze pre-eclampsie hangt hoogstwaarschijnlijk samen met de immunologische reactie van de moeder op de zogenoemde `tweede invasie' van de placenta in de baarmoederwand. Rond tien à 12 weken in de zwangerschap vindt een verdere doordringing plaats (na de eerste innesteling van het embryo in het baarmoederslijmvlies) tot in het spierweefsel van de baarmoeder. De immuniteitsproblemen zijn het grootst bij zwangerschappen van `een nieuwe vader', bij tweede en latere zwangerschappen van dezelfde vader is het lichaam van de moeder al beter gewend aan de andere genetische kenmerken van de vrucht.

En hier begint de hypothese van het Frans/Amerikaanse team in Current Anthropology. Volgens hen komt deze tweede innesteling alleen voor bij de mens, en zou het een aanpassing zijn aan de ongewoon grote hersenomvang van de mens, die noodzaakt tot extra voeding van de foetus. Maar liefst zestig procent van de voeding van de vrucht zou naar de hersengroei gaan. Pre-eclampsie is dus een bijwerking van deze hersengroei. En om die tegen te gaan is bij de mens een neiging tot monogamie ontstaan, want eenzelfde vader verkleint de kans, net als herhaaldelijke blootstelling aan het sperma van één man. Ook het ontbreken van uiterlijke kenmerken als de vrouw ovuleert en vruchtbaar is, is er een gevolg van (want dat leidt tot veel meer copulaties). Op grond van anatomische modellen van de schedelgroei bij Homo sapiens en de Neanderthaler komen de onderzoekers ook nog tot de conclusie dat de Neanderthaler, die een groter brein had dan de moderne mens, géén tweede invasie van de baarmoederwand kende, en dus een chronische voedingsprobleem in de baarmoeder moet hebben gehad. En dat zou wel eens hebben kunnen leiden tot zijn verdwijning.

... OM WAAR TE ZIJN

Mooi. Maar een kort rondgang langs ter-zake-kundigen laat helaas weinig van het idee over.

Zegt gynacoloog Robert Pijnenborg (Katholieke Universiteit Leuven): ``De tweede doordringing komt inderdaad niet voor bij bavianen en makaken. Maar dat zijn de enige primaten waar het ooit bekeken is. Dat zegt niets over mensapen, die nooit zijn onderzocht. Bij gorilla's zijn juist wel verschijnselen gezien die wijzen op pre-eclampsia, en dus ook op zo'n tweede invadering. Zo uniek menselijk is het dus niet. En of die invadering echt nodig is voor extra voeding is nog volkomen onduidelijk.''

Zegt hersenonderzoeker Michiel Hofman (Nederlands Instituut voor Hersenonderzoek): ``De menselijke hersengroei tijdens de zwangerschap wijkt nauwelijks af van die van andere primaten, het hersengewicht is bij alle ongeveer 12% van het totale gewicht met ongeveer dezelfde voedingsbehoefte. Pas na de geboorte ontstaan de grote verschillen, de menselijke hersenen blijven groeien, die van andere primaten niet.''

Zegt anatoom en paleontoloog Fred Spoor (University College London): ``De hier gebruikte modellen van schedelgroei komen uit lokale Franse tijdschriften en worden buiten Frankrijk niet serieus genomen.''

Zegt antropologe en primatologe Sarah Blaffer Hrdy (University of California at Davis): ``Zo algemeen is die monogamie bij de mens niet. Informele polyandrie (een vrouw met meer mannen) komt vrij vaak voor. En ik vecht nu al een paar decennia tegen de algemene opvatting dat onzichtbaarheid van ovulatie en `niet-reproductieve' seks unieke eigenschappen van de mens zijn. Die zie je óók bij veel andere primatensoorten, die helemaal niet van die grote hersenen hebben.''

Zegt evolutionair psycholoog Robin Dunbar (Universiteit van Liverpool): ``De Neandertalers hebben bijna 300.000 jaar quite happily in Europa geleefd voordat ze uitstierven. Zolang bestaat Homo sapiens nog lang niet. Hun uitsterven heeft meer te maken met de verschijning van de moderne mens in Europa.''

De woordvoerder van het Frans-Amerikaanse team, de gyneacoloog Pierre-Yves Robillard van het ziekenhuis op het Franse eiland Réunion, heeft nog niet gereageerd op deze kritiek.