Schappen vol religieuze prekenbundels

De 35ste Cairo Book Fair, die gisteren werd afgesloten, is een overrompelende mengeling van beurs, markt en kermis. Tienduizenden Kairenen lopen er langs schappen vol religieuze kiloknallers, romans en studieboeken.

Schrijver Abdelkader Benali is niet helemaal geslaagd, maar hij heeft wel kunnen proeven waarvoor hij deze week naar Kairo was gekomen: het begin van een Arabische vertaling van zijn roman Bruiloft aan zee. Vlak voor een lezing van de Nederlandse schrijver op de jaarlijkse boekenbeurs in de Egyptische hoofdstad, de grootste in de Arabische wereld, werd aan een tafeltje in een rumoerige koffietent een fragment uit zijn roman ter plekke – en vlekkeloos – vertaald. Niet in klassiek Arabisch maar in de spreektaal, want ,,ik ben een schrijver voor het volk'', aldus Benali.

En dat volk wist het te waarderen. Ongeveer vijftig Egyptenaren luisterden eerst afwachtend, daarna schuddebuikend, hoe Benali een aantal komische passages uit zijn boek voorlas, bijgestaan door de vertaalster. Ook zijn opmerking dat hij uit een Marokkaanse dorp komt dat zo klein is dat zelfs de bewoners er de naam van vergeten, mocht rekenen op hartelijk gelach.

Na afloop gaat het anders. Dan wordt zijn gezelschap omstuwd door Kairenen die vooral willen weten hoe het met de moslims in Nederland gaat, of het waar is dat moskeeën worden afgeluisterd en of de joden er inderdaad zoveel macht hebben. Samenzweringstheorieën, officiële en religieuze propaganda, angst voor de oorlog tegen Irak en een diep gevoel als moslims te worden benadeeld, blijken op het dagelijkse menu te staan van een deel van de toehoorders. Daarna worden de boekjes opengeklapt en krijgen de bezoekers het vriendelijke verzoek adressen in Nederland, telefoonnummers en email te noteren. Om in contact te blijven.

De 35ste Cairo Book Fair, die gisteren werd afgesloten, is een overrompelende mengeling van uitgeversbeurs, boekenmarkt en kermis. Tienduizenden Kairenen flaneren dagelijks over het enorme expositieterrein aan de rand van de oude stad. Vrolijke meisjes met

hijab, in spijkerbroek en op sportschoenen, picknickende gezinnen, traditionele moslims in lang gewaad en met baard. De jaarlijkse boekenbeurs is een welkome afleiding in een vitale en vervuilde megapool die met zestien miljoen inwoners kreunt onder een tekort aan ruimte en groen. Op deze beurs, eerder een reusachtige omgekieperde magazijnruimte aan boeken, blader je door romans, schoolboeken, koran-edities, of geef je je over aan het carnaval van de nabije kermis, sjacheraars met kinderspeelgoed, sokkenverkopers, en uitbaters van dampende eettentjes.

De beurs heeft zich hersteld van het fiasco van vorig jaar, toen tientallen buitenlandse uitgevers door problemen met de douane hun boeken niet konden importeren en met lege stands zaten, die overigens in dollars moeten worden betaald (ongeveer 800 voor een kleine en 1.500 voor een grote). Maar Europeanen zijn ook dit jaar maar sporadisch aanwezig: de Frankfurter Buchmesse geeft acte de présence met Duitse boeken, Franse uitgevers hebben een paviljoen. Maar voor het overige regeert de Arabische en Afrikaanse uitgeverij.

Wat presenteren die? Vooral islam, studieboeken en literatuur. Talloze religieuze kiloknallers liggen in elf betonnen hallen van het expositiecomplex opgetast naast eindeloze schappen vol (meestal oudere) juridische, technische en natuurwetenschappelijke studieboeken, romans, Europese klassiekers (Kafka, Shakespeare, Nietzsche) en het genre dat het in de Arabische wereld goed doet: tabloids over corruptie, complotten en zedenschandalen. In talrijke kraampjes zijn de Protocollen van Zion te vinden, schotschriften over de Amerikaanse wereldheerschappij, en een Geschiedenis van de joden, die op het omslag is verluchtigd met een afbeelding van de torah, een cobra en een handgranaat.

Naast de bergen prekenbundels en islamitische cd-roms (ook van imams die een preekverbod hebben gekregen van de regering) prijken studieboeken als Outline of Orthopaedics, Control System Design en Word 2000. De aspiratie van de islamistische wereld om techniek en wetenschap van het Westen over te nemen is hier helder. Evenals het bijna volledig ontbreken, behalve voor wie contacten heeft, van recente politieke, historische of filosofische titels. Het tekent de leescultuur van Kairo: in zijn populaire Cairo noteert de journalist Max Rodenbeck dat hij jarenlang in de metro nooit iemand iets anders heeft zien lezen dan een krant, de koran of een studieboek. Drieduizend exemplaren van een roman geldt als een bestseller.

,,Er is hier geen volwassen leescultuur'', klaagt een Irakese uitgever die zich heeft toegelegd op Duitse literatuur. Zojuist heeft hij, in een oplage van 2.000 exemplaren, het eerste deel uitgebracht van Robert Musils Der Mann ohne Eigenschaften (al-rajul al-ladi la khisal laka). Ook de rechten van Günter Grass heeft hij gekocht, maar met Die Blechtrommel werd hij net de pas afgesneden door een Syrische roofdruk. Het heeft te maken met de islam, zegt hij: de koran is een heilig boek dat mag worden bestudeerd maar waar geen kritiek op mag komen. Voor het overige is de beurs een puinhoop, vindt hij: stof, rammelende organisatie, en onduidelijkheid. ,,Chaos is hier een systeem. In Kairo, maar vooral op de boekenbeurs.''

Anderen zijn genuanceerder. ,,Het is een heerlijke beurs'', zegt een docent Arabisch van het Nederlands-Vlaams Instituut. ,,Je kan er van alles vinden: pornografie, westerse literatuur, verboden boeken, alles door elkaar. Je moet alleen weten waar je moet zoeken.'' Hij heeft net Anaïs Nin op de kop getikt. ,,Zeer expliciet'', glimlacht hij.