Nu twee keer zo vaak overleg over jaarcijfers

Het regent de komende weken jaarcijfers. Door de Enron-affaire is de controle op de cijfers nu strenger, intensiever en duurder. De cijfers van ASML als voorbeeld.

Jan Buné staat de dag na nieuwjaarsdag vroeg voor de elektronische deur van gebouw 3. Industrieterrein De Run in Veldhoven, bezaaid met panden die aan de ruimtevaart doen denken, ligt er verlaten bij. Buné heeft haast. Binnen veertien dagen moet ASML, bouwer van chipmachines, zijn resultaten over 2002 presenteren.

Als extern accountant van Deloitte & Touche moet hij binnen die tijd alle cijfers van de in vijftien landen actieve onderneming hebben doorgelicht. Peter Wennink, de financieel bestuurder van ASML en aanspreekpunt van Buné, is er nog niet. Die komt een half uur later binnen.

De deadline is gehaald. ASML was op donderdag 16 januari het eerste fonds uit de AEX-index dat zijn jaarcijfers publiceerde. Het bedrijf, waar ruim 6.000 mensen werken, loopt daarmee een straatlengte voor op andere grote Nederlandse bedrijven uit de AEX.

Pas afgelopen donderdag was energieconcern Koninklijke/Shell (energie) het tweede grote fonds met jaarcijfers. Dinsdag komen Akzo Nobel (chemie) en Philips (elektronica), woensdag DSM (chemie) en donderdag ABN Amro (bank) en Unilever (voeding) met hun resultaten.

,,Achter de klapdeuren heeft ASML het goed voor elkaar', zegt accountant Buné. ,,De financiële organisatie is snel en betrouwbaar. Bovendien is alles goed geautomatiseerd. Dat hebben we als extern accountant nodig om zo snel na het sluiten van de boeken de cijfers te keuren.' En dat is opzet, zegt chief financial officer Peter Wennink. ,,Ik moet er niet aan denken dat we in het nieuwe jaar nog minimaal twee maanden bezig zijn met het verleden. De chipindustrie is een cyclische branche. We willen intern zo snel mogelijk weten waar we aan toe zijn, dat houdt iedereen scherp.'

Maar de controle van de cijfers bij ASML, met klanten als Philips en het Amerikaanse Intel, verliep het afgelopen jaar anders dan voorheen. Door de bizarre reeks boekhoudschandalen in de Verenigde Staten, waarvan het gevallen energieconcern Enron het icoon is, heeft de controle een andere inkleuring gekregen. In Nederland kregen de accountants nog eens extra het lid op de neus door onthullingen tijdens de parlementaire enquête naar de bouwfraude.

Het belangrijkste gevolg van het gesjoemel met de cijfers was de invoering van de zogeheten `Sarbanes-Oxley Act', een Amerikaanse wet die de relatie in de driehoek accountant, bestuurders en commissarissen regelt. De wet, die ook voor ASML geldt wegens de beursnotering op de Amerikaanse technologiebeurs Nasdaq, heeft als sleutelelementen onafhankelijkheid, transparantie en integriteit. ,,Het contact met elkaar is daardoor veel intensiever', vertelt Buné. ,,Voorheen kwamen we drie keer per jaar bij elkaar. Dat is nu vijf tot zes keer per jaar.' Bovendien duren deze vergaderingen volgens Wennink aanzienlijk langer. ,,Eerst was het anderhalf uur, nu zeker een halve dag.'

De effecten van Sarbanes-Oxley komen onder andere tot uiting in het `controleplan' dat Buné indiende. ,,Een jaar geleden bestond het plan uit twaalf A4-tjes, nu het dubbele', zegt accountant Buné. De toegenomen omvang is veroorzaakt doordat meer de nadruk is gelegd op hoe wordt gecontroleerd. Verder is er nu een gedetailleerde opsomming van activiteiten die liggen op het grensgebied van controle en advies, al jaren een heikel thema binnen de accountancy. Het gevaar bestaat dat de accountant zijn advies op een later tijdstip zelf controleert.

ASML-commissaris Syb Bergsma, oud-financieel bestuurder van Akzo Nobel, vertelt dat hij en zijn mede-toezichthouders beter op de risico's letten. ,,We kijken bijvoorbeeld scherper naar de waarde van de voorraden en of de waarderingsgrondslagen consequent worden toegepast. Ook bedrijven waarin ASML een belang heeft, hebben meer onze interesse.' Volgens Bergsma vereist dat meer expertise van de kant van de accountant.

Buné heeft wereldwijd een team van 35 mensen op ASML zitten die controles uitvoeren in Hongkong, op drie plekken in de Verenigde Staten en op het hoofdkantoor in Veldhoven. [Vervolg ACCOUNTANTS: pagina 15

ACCOUNTANTS

Werkdagen van 16 uur

[Vervolg van pagina 13] In Hongkong bekijken ze de Aziatische vestigingen en in Amerika de cijfers van fabrieken en ontwikkelcentra. Via e-mail en telefoon hebben de controleurs voortdurend contact. De eerste intensieve controle vindt plaats bij de halfjaarcijfers, zodat deze periode later niet opnieuw onder de loep hoeft te worden genomen. Hetzelfde type controle vindt plaats voor de derde-kwartaalcijfers.

Begin december begint Buné te werken aan de afsluiting van het boekjaar. ,,December is de spannendste maand', zegt de accountant. ,,Dan komen de hete hangijzers ter sprake als voorzieningen, de herwaardering van bezittingen en bijvoorbeeld de invloed van een herstructurering.' Er zijn dan discussies met bestuurders, commissarissen en accountants. ,,Soms verschillen onze visies', zegt Wennink. ,,Wij weten meer van de chipindustrie, de accountant meer van regelgeving. Maar we komen er altijd uit. Echte conflicten hebben we nooit gehad.' Onderhandelen over bijvoorbeeld de hoogte van een voorziening, bezweren Buné en Wennink, is uit den boze. ,,Het is geen wheeling and dealing.'

De controleurs van Buné maken begin januari werkdagen van zestien uur. Eén dag voor 16 januari, het moment van publicatie, moet de controle op de jaarcijfers zijn afgerond. Maar een goedkeurende verklaring krijgt ASML dan nog niet. Deze geldt immers ook voor de toelichting op de cijfers. En aan de teksten hiervan is tot afgelopen woensdag gesleuteld. ,,Er zijn door nieuwe regelgeving niet meer cijfers in een jaarverslag te vinden', zegt Wennink. ,,Maar de toelichting op de resultaten is uitgebreider dan ooit. En die valt ook onder de controle van de accountant.'

De vraag is of de intensievere controle van de cijfers ook leidt tot een betere controle. Accountant Buné weigert ja of nee te zeggen. Wennink houdt zich afzijdig. Commisaris Bergsma wil niet verder gaan dat de controle `strenger' is. Buné zegt uiteindelijk dat de controle door Sarbanes-Oxley van `in het algemeen betere kwaliteit' is.

Maar dat heeft wel een prijskaartje. Het bedrag op de factuur die Buné stuurt naar ASML ligt een stuk hoger dan een jaar geleden. ,,Over de prijs van de controle is behoorlijk hard gevochten', vertelt Wennink. ,,Het bedrijfsleven draait op voor de gevolgen van de Enron-affaire, terwijl accountants daarin een belastende rol speelden. Uiteindelijk profiteren zij er zelfs van door hogere rekeningen.' Buné werpt tegen dat accountants nu een veel hogere premie moeten betalen voor hun aansprakelijkheidsverzekering.

Maar met hoeveel procent zijn de controlekosten gestegen? Wennink: ,,Zo'n 20 procent.' Buné: ,,Nee. Zo'n 10 tot 15 procent.' Wennink: ,,Oja?'