Nieuwe wegen naar de lezer

Niet alleen in Nederland, overal in Europa hebben kranten het moeilijk. Redacties worden samengevoegd, titels verdwijnen. De vrees van het Algemeen Dagblad – een gedwongen fusie met een uitgever van regionale kranten – is in Duitsland al werkelijkheid geworden. Is dat erg?

'Het was alsof er een knokploeg de redactie op kwam'', vertelt een redacteur. Het was 6 december 2001, een zwarte dag in Berlijn. De topman van het machtige Duitse Springerconcern, Mathias Döpfner, de hoofdredacteur van Die Welt Wolfgang Weimar en zijn adjunct Jan-Eric Peters hadden alle redacteuren van Die Welt en de Berliner Morgenpost opgetrommeld.

Zij kondigden iets aan wat journalisten in Duitsland tot die dag onvoorstelbaar vonden: de redacties van beide kranten moesten fuseren. Het woord `synergie' viel en iedereen wist wat dat betekende: minder banen.

Mathias Döpfner, de veelbelovende bestuursvoorzitter van Springer die van muziekcriticus en correspondent bij de Frankfurter Allgemeine Zeitung (FAZ) was opgeklommen tot de Europese uitgeverstop, sprak van de ,,grootste krantencrisis sinds de Tweede Wereldoorlog''. Het mediaconcern geeft tientallen kranten uit (van Bild tot het Hamburger Abendblatt), tijdschriften en boeken, en het heeft belangen in radio- en tv-stations.

De young boys connection, zoals de kleine kring van veertigers in de leiding van Springer wordt genoemd, had een stoutmoedig antwoord: `Aus 2 mach 1 mach 2'. Van twee redacties moest er één gemaakt worden, die vervolgens twee kranten zou maken. Het conservatiefliberale dagblad Die Welt moest fuseren met de populaire Berliner Morgenpost, een typische regionale, West-Berlijnse krant. De Morgenpost was met 152.000 exemplaren de nummer 2 op de drukke Berlijnse krantenmarkt met liefst negen dagbladen. Het was Die Welt uit Hamburg nooit gelukt stevig voet aan de grond te krijgen in de nieuwe hoofdstad. De Morgenpost was een winstmaker, terwijl Die Welt al vele jaren kampte met chronische financiële tekorten.

Het idee was een novum in de Duitse krantenwereld. De economieredactie van Die Welt werd samengevoegd met die van de Morgenpost, de politieke redactie van de Morgenpost met die van Die Welt, totdat alle afdelingen waren versmolten tot één redactie. Tientallen redacteuren moesten het veld ruimen.

Andere Duitse kranten bespotten het avontuur. Het drieste plan van Springer deed de deftige Frankfurter Allgemeine Zeitung denken aan een ,,fusie van een New Economy-bedrijf met een vereniging voor het fokken van kleine dieren''. Maar ruim een jaar later erkent meningeen in de Duitse krantenwereld dat ,,de coup is geslaagd''. In een debattencyclus op Deutschland Radio in december 2002, onder het motto Fitnesskur für Zeitungen, stelden journalisten, hoofdredacteuren en uitgevers vast dat de fusie het ,,juiste antwoord'' was op de zware crisis in de Duitse krantenwereld. Mathias Döpfner had een vooruitziende blik en hij handelde snel. Eind 2002 had hij het aantal werknemers bij Springer, 14.000, met 10 procent teruggebracht.

Ook andere Duitse krantenuitgevers zijn de afgelopen twaalf maanden hard door de economische problemen getroffen. De Frankfurter Rundschau ontsloeg een vijfde van het personeel. De Süddeutsche Zeitung ontdekte vorig jaar tekorten van ruim 40 miljoen euro en was binnen enkele maanden verkocht aan de Stuttgarter Zeitung, die met een grootscheepse reductie van personeel begon. Minstens 70 redacteuren moesten verdwijnen. Ook de Frankfurter Allgemeine Zeitung verliest door de tegenvallende advertentie-inkomsten (daling van ruim 40 procent) handenvol geld. De dikke zaterdagkrant is vrijwel gehalveerd door het wegvallen van de personeelsadvertenties. Op de redactie van de FAZ in Frankfurt en Berlijn zijn intussen 60 van de ongeveer 360 redacteuren de laan uitgestuurd. De ludieke Berliner Seiten, waarmee de Frankfurter begon toen de regering naar Berlijn verhuisde, zijn opgeheven. De Engelstalige uitgave van de krant is gestopt. Klinkende namen van redacteuren die voor het Feuilleton (een combinatie van opinie- en kunstpagina's) schreven, zoals de gevierde boekenredacteur Florian Illies, zijn verdwenen.

Zelfs voor de toekomst van de jonge Zondagskrant, de Frankfurter Allgemeine Sonntagszeitung (FAS), wordt gevreesd. ,,Als de cijfers over het eerste kwartaal van dit jaar beroerd uitvallen, zijn we er geweest'', verwacht een redacteur van de FAS. Hij heeft de afgelopen maanden in het café al heel wat huilende collega's moeten troosten die ontslag kregen aangezegd. Zijn eigen werklast is verdubbeld. Duitse journalisten vragen zich af of door de huidige crisis werkelijk slechts twee landelijke kwaliteitskranten in Duitsland over blijven, zoals Springerchef Döpfner voorspelt.

Tabloid

,,De dagbladen maken zware tijden door. Niet alleen in Duitsland, waar sommige kranten in een te ruime jas zaten'', zegt Dietmar Wolff, directeur van de Europese Uitgeversassociatie (ENPA) in Brussel. Ruim 3.000 krantentitels uit 21 Europese landen zijn bij de ENPA aangesloten. Overal in Europa kampen dagbladuitgevers met grote moeilijkheden. De problemen worden deels veroorzaakt door de stagnerende economie en door verliesgevende internetactiviteiten. Tegelijkertijd heeft de krantensector al veel langer met structurele problemen te maken. Er wordt minder gelezen, zodat de oplages dalen. Deze trend begon al in de jaren '60 met de opmars van de televisie. In 1975 las 84 procent van de Nederlanders regelmatig een krant, in 1990 74 procent, en in 2000 nog slechts 62 procent, blijkt uit onderzoek van het Sociaal en Cutureel Planbureau.

,,Er is een hevige strijd gaande om het budget van de lezer en om zijn vrije tijd'', zegt Dietmar Wolff. Bezuinigen helpt uitgevers tot op zekere hoogte. ,,Zodra de journalistieke kwaliteit van de krant wordt aangetast, kun je de tent wel sluiten.'' Kranten kunnen beter door middel van fusies hun slagkracht vergroten. ,,Bovendien kunnen fusies tot innovatie leiden.'' Zo overwegen sommige Europese uitgevers te investeren in kwaliteitskranten op het populairdere tabloidformaat. In Scandinavië, waar het meest wordt gelezen in Europa, gebeurt dat al.

Financieel minder sterke kranten moeten alle zeilen bijzetten om überhaupt te overleven. De jonge Britse krant The Independent heeft zijn abonneebestand tot een ,,historisch dieptepunt'' zien zakken. Tien jaar geleden bloeide de nieuwkomer nog op de Engelse markt, in 1990 haalde The Independent een oplage van 420.000. Inmiddels heeft de krant de hevige concurrentiestrijd met The Times verloren. Wist The Times de oplage op te voeren tot 684.872 vorig jaar, The Independent heeft nog maar 223.000 lezers over. Voor het voortbestaan van de krant wordt gevreesd.

Ook in Frankrijk lijden kwaliteitskranten als Le Figaro en Le Monde onder de economische crisis. Maar ondanks tegenvallende advertentie-inkomsten slaagde Le Monde – de krant die voor een belangrijk deel eigendom is van de redactie – erin de oplage licht te laten stijgen tot ruim 410.000. Het is Le Monde gelukt om quitte te spelen. ,,We lijden onder de economische stagnatie, maar desondanks gaan we door met vernieuwen'', zegt Anne Chaussebourg van Le Monde. De krant investeerde niet alleen in internet, maar ook in nieuwe pagina's over cultuur, media en psychologie.

Nederlandse dagbladen zagen zich al veel eerder gedwongen om efficiënter te gaan werken, zegt Joan Hemels, hoogleraar perswetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam. Desondanks kreunen ook in de Lage Landen de dagbladen onder de stagnerende economie, waardoor adverteerders de hand op de knip houden. Zelfs het resultaat van De Telegraaf staat onder druk. Bij het concern zullen honderden banen verdwijnen. ,,Geen enkel lichtpuntje'' ziet courantier Jan Houwert dit jaar. Hij is bestuursvoorzitter van Wegener en uitgever van 16 regionale kranten, van de Haagsche Courant tot het Eindhovens Dagblad. Zijn krantengroep met 1,2 miljoen lezers zag de omzet vorig jaar met 20 procent dalen door de verslechterde advertentiemarkt. Wegener hoort met De Telegraaf en PCM (Perscombinatie/Meulenhoff) tot de topdrie van grote krantenuitgevers in Nederland.

Ook PCM, uitgever van De Volkskrant, Trouw, het Algemeen Dagblad, NRC Handelsblad en, tot voor kort, Het Parool, kent problemen. Van de vijf kranten zijn er slechts twee, De Volkskrant en NRC Handelsblad goed rendabel. Het bestuur wilde Het Parool zelfs sluiten. De krant besloot van de nood een deugd te maken en koos voor verzelfstandiging. Met financiële steun van een nieuwe aandeelhouder, de Belgische Persgroep (eigenaar van De Morgen), begon de redactie dit jaar vol goede moed aan een nieuw leven buiten PCM. De Vlaamse uitgever Christian van Thillo van De Persgroep ziet muziek in Het Parool, mits de krant Amsterdamser wordt.

Daarmee is Perscombinatie echter nog niet uit de problemen. Na ettelijke bezuinigingsronden moet volgens bestuursvoorzitter Theo Bouwman dit jaar zeker 20 miljoen euro bij PCM worden bespaard. Enkele honderden banen van de 3.700 zullen verdwijnen. Redacties van de vier kranten merken al langer dat de financiële armslag minimaal is. Journalisten boven de 53 jaar worden aangespoord met vervroegd pensioen te gaan. In abonnementen voor redacteuren wordt flink geschrapt. Zo min mogelijk reizen en liever ook minder telefoneren, is de boodschap.

Grootste zorgenkind is het Algemeen Dagblad in Rotterdam. In 1990 had de krant nog een oplage van ruim 400.000, nu is die geslonken tot 320.000.

Zal binnenkort ook in Nederland het onmogelijke mogelijk blijken, zoals bij Die Welt en de Berliner Morgenpost? Zullen redacties worden samengevoegd?

De journalisten van het Algemeen Dagblad zijn er niet gerust op. Hoofdredacteur Oscar Garschagen moest vorige week het veld ruimen, nadat de redactie het vertrouwen in hem hadden opgezegd. De redactie in Rotterdam heeft al langer de indruk dat ze na de overname van Algemeen Dagblad en NRC Handelsblad door PCM weinig in het concern heeft in te brengen. Toen het PCM-bestuur besloot het AD, net als de andere PCM-kranten, in een eigen business unit samen te voegen onder leiding van twee mensen van het Rotterdams Dagblad, was het huis te klein. Onbegrijpelijk dat de hoofdredacteur daarmee instemde, oordeelde de redactieraad van het AD, die uit protest aftrad.

,,We gaan er op dit moment niet één krant van maken, maar de redacties kunnen wel meer samenwerken'', zei Bouwman in een vraaggesprek in december met Het Financieele Dagblad. Daarin lichtte hij alvast een tipje van de sluier op over AD en Rotterdams Dagblad. Dat in Nederland nog meer krantentitels verdwijnen, staat volgens hem vast. Redacteuren van het AD zien in het voornemen van PCM de opmaat naar een fusie tussen het Rotterdams Dagblad (100.000 abonnees) en het drie keer zo grote AD, dat tweederde van de abonnees in Rotterdam en omgeving heeft.

Pluriformiteit

Ben Rogmans, oud-hoofdredacteur van BN (Brabants Nieuwsblad)/De Stem, meent dat het AD en Trouw het niet zullen redden. Slechts drie kranten zullen overleven, verwacht hij: de Volkskrant, De Telegraaf en NRC Handelsblad. Daarover moet volgens hem niet te dramatisch worden gedaan. ,,Als na alle fusies uit het verleden de komende tien jaar nog eens de helft van de bestaande kranten het loodje legt, is de diversiteit en pluriformiteit van de pers nog steeds gewaarborgd'', schreef Rogmans in de Volkskrant. Een fusie tussen AD en het Rotterdams Dagblad is volgens hem onontkoombaar. De kranten lijken te veel op elkaar in een klein land als Nederland, meent Rogmans.

Dat vindt ook Jan Houwert, bestuursvoorzitter van Wegener in Apeldoorn. Houwert is een telg uit een oude familie van courantiers in het oosten. ,,We maken in Nederland te veel dezelfde kranten'', zegt Houwert. Dat hoeft niet te betekenen dat er te veel kranten zijn. Waarom zou er in Nederland geen ruimte zijn voor vijf landelijke kranten, zegt hij. Dagbladen moeten alleen een sterk eigen profiel hebben en zich duidelijker van elkaar onderscheiden. Houwert: ,,De doelgroep waarvoor je schrijft moet helder zijn.''

Maar journalisten houden er niet van te moeten schrijven voor de lezer. In Nederland wordt dat `vies' gevonden, weet Houwert. Hij kijkt goed naar Groot-Brittannië waar kranten ,,dicht bij de markt'' worden gemaakt. Hem drijft de vraag: wat wil de lezer van mij? Kranten die daar hun neus voor optrekken, hebben het nakijken. Als lezers kleurenfoto's willen, of berichten over criminaliteit, dan moeten kranten daarop inspelen.

Die lezer, zegt Joan Hemels, is veranderd. ,,Hij is beter opgeleid en hecht veel meer aan communicatie met de eigen krant.'' Er is immers niet alleen sprake van een kloof tussen politiek en burger, ook tussen de burger en de pers is volgens de hoogleraar perswetenschappen een kloof ontstaan. Vroeger was de krant een `mijnheer' op afstand. Nu zoeken kranten meer contact met de lezer. Hemels kent Oostenrijkse kranten zoals de Salzburger Nachrichten, waar de hoofdredacteur zelfs de boer opgaat om een journalistiek jaarverslag aan de lezer te presenteren. ,,Een ongekend succes. De abonnees waarderen het bijzonder om te horen wat de motieven voor veranderingen bij hun krant zijn'', aldus Hemels.

Wegener-topman Houwert hecht ook aan communicatie met de lezer, via internet bijvoorbeeld. Internet mag nu nog voor veel kranten een verliesgevende investering zijn geweest, de courantier uit Twente is ervan overtuigd dat er toekomst in zit. Dat is een kolfje naar de hand van Dietmar Wolff van de Europese Uitgeversassociatie. ,,Uitgevers moeten het potentieel van internet durven benutten en afstappen van het traditionele merkdenken.'' Het is toch mogelijk iets als sport of cultuur op internet aan te bieden voor de jeugd, zegt Wolff. Hij wedt dat de acceptatie van jongeren veel groter zal zijn dan wanneer zoiets onder naam van de krant wordt ondernomen.

BN/De Stem in Breda plaatst foto's op de site uit plaatselijke discotheken. ,,Razend populair bij jongeren'', zegt Houwert. Iedereen die er op zaterdagavond was, klikt de site aan om te zien of hij erop staat. Op die manier bind je de jeugd. Voor de toekomst van dagbladen is hij dan ook niet bevreesd. ,,Alleen kunnen we de krant niet zo blijven maken als we gewend waren.''

Maar geld om te investeren moet er wel zijn. Hoogleraar Hemels vindt dat de Europese Unie de krantenwereld een steun in de rug moet geven om zich door deze moeilijke periode heen te slaan, bijvoorbeeld door de BTW af te schaffen. Het verbod van bepaalde reclames, zoals die voor tabak, heeft dagbladen hard getroffen.

Als Europarlementariërs hun zin krijgen en er ook beperkingen van alcohol- en autoreclames in Europa komen, kan dit dramatische gevolgen hebben voor de krantenwereld, vrezen uitgevers. ,,Brussel heeft een blinde vlek voor het cultuurpolitieke belang van de pers'', zegt Hemels. ,,Een dagbladbedrijf kun je niet gelijkstellen met een staalonderneming. We hebben goede journalistiek nodig in het publieke domein.'' Hij vindt net als Dietmar Wolff dat dagbladuitgevers nieuwe wegen moeten durven inslaan. ,,De revitalisatie van titels biedt nieuwe perspectieven'', zegt Hemels, waarbij hij wijst op het experiment bij Die Welt en de Berliner Morgenpost. De kaasschaafmethode van eindeloze bezuinigingen leidt ertoe dat redacties worden uitgekleed en kranten verdorren. ,,Waarom kan Het Parool in Nederland niet op tabloidformaat verschijnen?'' De Vlaming Van Thillo zal zich nog wel melden in Amsterdam, verwacht Hemels. En waarom zouden landelijke kranten geen strategische allianties vormen met regionale kranten, zodat een combi-krant ontstaat van hoge kwaliteit, met een eerste NRC- of Volkskrantkatern en een tweede regionale katern. ,,De eerste strategische alliantie zal in Rotterdam gevormd worden, tussen het AD en het Rotterdams Dagblad'', verwacht hij. Daar kunnen ook verbindingen tussen de krant met lokale radio en televisie geoptimaliseerd worden. In Amsterdam is dat nooit gelukt. De diversiteit van de pers hoeft er onder te lijden. Hemels: ,,The best of both worlds wordt gecombineerd. De lezer zal er blij mee zijn.''