Leuke jongens, leuke wetenschap

`En nu, luisteraars, brengt Koen een draaiende cakevorm ten gehore''. Het is twintig voor tien op een doordeweekse ochtend, en in de studio van de Vlaamse omroep VRT Radio 1 knutselen Sven Speybrouck en Koen Fillet met een oude 78-toeren platenspeler, een tulband-cakevorm met water erin, en wat papiersnippers. Ze proberen uit te vinden in welke richting de lucht beweegt in de banden van een rijdende auto. Het water in de draaiende cakevorm, suggereerde een luisteraar namelijk, gedraagt zich net zo als de lucht in een autoband. ``De papiertjes liggen stil'', concludeert Fillet even later.

Geloof het of niet, maar elke werkdag tussen negen en elf uur stemmen ongeveer 200.000 Vlamingen af op het programma `Jongens & Wetenschap'. Gemiddeld blijven ze vijf kwartier luisteren. In de auto, op hun werk of thuis lachen ze hardop mee als Speybrouck in een bad vol bier gaat zitten om uit te vinden of je zo ook dronken kunt worden (Speybrouck: ``De vraag was of je dronken kunt worden in een bad vol champagne. Maar we zijn een openbare omroep: bier is goedkoper''). Ze zitten aan hun toestel gekluisterd als de presentatoren alle mogelijke papiersoorten vergeefs – meer dan zeven keer proberen te vouwen. En ze huiveren mee als een luisteraar tijdens de behandeling van de vraag `Kun je computerfiles echt deleten?' meldt dat er in de VS mensen zijn die oude computers opkopen, om op de harde schijf moeiteloos creditcardnummers, kinderporno en andere geheime zaken te vinden. Mensen zeggen dat ze het oponthoud op de autowegen minder vervloeken sinds `Jongens & Wetenschap' er is. Per week komen er honderden emails en telefoontjes binnen met ideeën voor nieuwe uitzendingen, of met reacties op een vraag die een paar minuten eerder op de radio werd gelanceerd. Sommige van die reacties worden direct in de uitzending behandeld. Toen Speybrouck en Fillet anderhalf jaar geleden met `Jongens & Wetenschap' begonnen, vermoedden ze dat ze zich op braakliggend terrein begaven. Maar dat het zo'n instant succes zou worden, verwachtten ze niet. De VRT-directie al helemaal niet, zegt Speybrouck. ``De enige reden dat ze ermee instemden om zo'n populair-wetenschappelijk programma vijf keer per week twee uur lang op zo'n prominent tijdstip uit te zenden, was dat er geen andere goede ideeën waren om die tijd te vullen. Het gebrek aan alternatieven heeft ons gered.''

In het programma, dat zijn naam ontleent aan een gelijknamige boekenreeks voor de jeugd uit 1958, komen vragen aan bod die bijna iedereen interesseren: waarom spinnen poezen, kun je beïnvloeden of je een jongen of en meisje krijgt, kun je een fata morgana fotograferen? Dat zijn vragen die over de hele wereld in populair-wetenschappelijke programma's of krantenrubrieken worden beantwoord, zoals in Nederland in Intermediair of destijds in het programma Wie weet waar Willem Wever woont? NRC Handelsblad heeft de rubriek Alledaagse Wetenschap.

Het geheim van `Jongens & Wetenschap' is dat het antwoord niet meteen komt, maar pas aan het eind van het programma. Eerst wordt de vraag opgeworpen, en mogen mensen reageren. Vaak geven ze maar een deel van de verklaring of zetten ze de luisteraar op het verkeerde been. Daarbij vertellen ze vaak over eigen ervaringen triest, roerend of compleet hilarisch. Zoals de vrachtwagenchauffeur die ter plekke testte of hij een wolk dansmuggen voor zijn truck hoger of lager kon laten vliegen door voor ze te zingen. Of de bakker die getuigde dat ochtenderecties niets met ontwaken te maken hebben: als hij om vijf uur 's ochtends pistolets stond te bakken, kreeg hij ze ook. Tussendoor doen de presentatoren experimenten, zoals de truc met de cakevorm, die achteraf misleidend bleek. Pas aan het eind van het uur (elk uur komt één vraag aan bod) wordt er een deskundige opgevoerd die uitsluitsel geeft. Zo ontstijgt `Jongens & Wetenschap' het niveau van de gein en de meligheid. Dilemma's waar wetenschappers zich al jaren de tanden op stukbijten, worden op een heldere manier uitgelegd.

geen theorie

Het programma is puur bedacht omdat het `leuke radio' oplevert. ``Wij zijn radiomakers, geen wetenschappers'', zegt Speybrouck. ``Er zit geen theorie achter over hoe je wetenschap dichterbij de mensen kunt brengen ofzo. Maar ik geef toe dat het opwekkend is dat een programma dat ergens over gaat, zo populair is in een tijdgeest vol bullshit.'' Wat opvalt, is dat wetenschappers geen enkel dédain tonen voor `Jongens & Wetenschap'. Ze bellen spontaan naar de studio. De paar wetenschappers die door het programma zijn bekroond met het `Erelidmaatschap van de Koninklijke Academie voor Jongens & Wetenschap' (omdat ze voor een `onvergetelijk radiomoment' wisten te zorgen) zijn daar niet minder trots op dan de lekenbroeders die in deze galerij worden opgenomen. Vorige week was er zelfs een hoogleraar die zijn assistent examens liet afnemen, zodat hij zelf in een uitzending kon optreden.

Hoe lang `Jongens & Wetenschap' doorgaat, weten de presentatoren niet. Het programma loopt voor drie jaar, en na die tijd willen ze wellicht weer wat anders doen. Aan de luisteraars zal het niet liggen: in de computer zitten nog zo'n vijfduizend emails met suggesties voor nieuwe uitzendingen. ``Je leert een hoop van dit programma'', merkt Speybrouck op. ``Wat me opvalt, is dat mensen er niets wijzer door worden. Luisteraars blijven vragen: `Waarom word je sneller dronken als je alcohol met een rietje drinkt'? Dat onderwerp hebben we allang gehad! Vandaag beantwoord je een vraag, en morgen stellen mensen hem wéér.''

`Jongens & Wetenschap', elke werkdag op VRT radio 1 tussen 09.00 en 11.00: 95.7 99.9 94.2 91.7 MHz, of 927 KHz. Ook te beluisteren via www.radio1.be

Sven Speybrouck en Koen Fillet `Jongens & Wetenschap', Uitgeverij Globe, 370 blz. Prijs: €19,50.