In principe een mannenprobleem

Er is iets geks aan de hand in de wereld van de gevestigde kunst in Nederland. Het lijkt wel alsof `de vrouw', toch een tamelijk uitgekauwd onderwerp in de kunstgeschiedenis, ineens is uitgeroepen tot het meest frisse, relevante concept du moment. In maar liefst drie verschillende musea tegelijk zijn er tentoonstellingen te zien die om dit thema draaien. Voor het Groninger Museum stelde Henk van Os de prestigieuze expositie Fatale vrouwen, 1860-1910 samen, in het Drents Museum is tot 9 maart een overzichtstentoonstelling te zien van Jan Sluijters, getiteld Vrouwen! en afgelopen weekend opende in het Centraal Museum te Utrecht Woman By, een expositie over `de ideale vrouw', met werken van negen internationaal bekende modeontwerpers.

Misschien heeft de kunstwereld, net als het uitgeverswezen, ontdekt dat er een groot, deels nog onaangeboord potentieel bestaat van vrouwelijke cultuurconsumenten. Boeken over vrouwen, moeder-dochterrelaties of andersoortige familieverhalen, liefst ook nog geschreven door een vrouw en autobiografisch, verkopen immers ook het beste. En bij het zien van De Verleiding, een aan het Central Museum gerelateerde tentoonstelling waarbij in 28 etalages langs de Oudegracht allerhande mode-objecten te zien zijn, wordt je onwillekeurig met je neus op een zekere verstrengeling van commercie en kunst gedrukt. De verleiding bestaat er namelijk vooral uit dat museumpubliek, op weg naar huis of naar het station, nog eens nadrukkelijk wordt gewezen op de etalages en het aanbod van de plaatselijke middenstand.

Toch is dat een wat al te makkelijke uitleg. Want hoewel het gaat om drie totaal verschillende tentoonstellingen over `de vrouw', is de algehele preoccupatie met vrouwelijkheid op zijn zachtst gezegd opmerkelijk. En een preoccupatie is het. Wie het Centraal Museum binnenwandelt, ziet daar allereerst op een muur tal van hoogdravende uitspraken van de ontwerpers met deze strekking. Neem Veronique Leroy: ,,Vrouwelijkheid is mijn oudste preoccupatie, mijn nieuwste preoccupatie, mijn moeilijkste preoccupatie. Het is mijn eeuwigdurende preoccupatie.''

Vrouwelijkheid is blijkbaar een ingewikkeld probleem, iets waarover je eindeloos kunt en moet nadenken. Mannelijkheid is, zoals we allemaal weten, de norm, een gegeven, een vaststaand uitgangspunt waarover je niet moeilijk hoeft te doen. Maar terwijl mannelijkheid kan worden afgedaan als het resultaat van een XY-chromosomenpaar en bepaalde primaire en secundaire geslachtskenmerken, is vrouwelijkheid een uiterst gecompliceerd, vloeibaar, steeds weer opnieuw in te vullen en uit te vinden concept.

Waarom eigenlijk? Zou het er iets mee te maken kunnen hebben dat de meeste visies op vrouwelijkheid nu eenmaal afkomstig zijn van mannen, voor wie het vaak een mysterieus, ongrijpbaar en eindeloos fascinerend idee blijft? Dat geldt in versterkte mate als het gaat om totaal van de werkelijkheid losgezongen concepten als `de fatale vrouw' en `de ideale vrouw'. Henk van Os, samensteller van de tentoonstelling in Groningen, heeft dat goed begrepen. Zoals hij al ruiterlijk toegaf, op de openingsdag van Fatale Vrouwen: ,,De fatale vrouw is in principe een mannenprobleem.'' Het is ook meteen de grootste charme van zijn tentoonstelling dat die de bezoeker zo'n ongegeneerde blik gunt op de verwachtingen en angsten van mannen ten aanzien van vrouwen.

In Utrecht daarentegen wordt het probleem bij de vrouw gelegd. Het voorwoord van Sjarel Ex in de catalogus bij Woman By spreekt boekdelen: ,,Is het je karakter, je intelligentie, hoe je beweegt, je oogopslag? Als perfecte vrouw sta je zelfbewust in het leven, je bent sensitief en intuïtief, je stem is mooi, je lijf fraai, zo verzorgd. Maar wat maakt je bijzonder? Waarom juist jij en niet een ander? (-) Je bent een zonnekind, een engel uit Arcadia, een hoer of soms juist een madonna. Je wisselt ze af, soms ben je ze allemaal. Jij maakt ze. En wie maakt jou?''

Ex kan dus altijd nog terecht als copywriter bij de Elle of de Cosmopolitan, als hij dat zou willen. Nog afgezien van de stijl van bovenstaand fragment, heeft hij net als deze bladen de kwalijke gewoonte om vrouwen het idee voor te spiegelen dat ze hun vrouwelijkheid steeds weer opnieuw moeten vormgeven, uiteraard wel op een aantrekkelijke en originele manier, en liefst elke drie maanden weer helemaal anders. Hoe zou je anders ooit kunnen voldoen aan de damesbladenimperatief, de `perfecte', ideale vrouw worden?

Tegelijkertijd zeggen de meeste - mannelijke - ontwerpers op zijn tentoonstelling aan zich volstrekt niet om daadwerkelijke vrouwen te bekommeren bij het scheppen van hun creaties - het gaat om het concept, en de vrouw is niet meer dan `een brok klei' of een paspop, bedoeld om het kunstwerk zo voordelig mogelijk te presenteren. Onthullend in dit opzicht is een uitspraak van de Nederlanders Victor en Rolf, die kortweg stellen: ,,Voor mannen focussen we veel meer op het product en veel minder op een concept. We denken gewoon: wat willen we zelf aan?'' Het denken over wat vrouwen zelf (aan) willen is blijkbaar nog zo'n revolutionair idee, dat het in de meeste couture-kunst in ieder geval geen rol speelt.

Waarom wordt er eigenlijk niet eens een keer een tentoonstelling gemaakt over `de ideale man'? Of `de fatale man'? Het lijkt me in ieder geval een vele malen origineler uitgangspunt dan steeds maar weer die `ideale vrouw', die toch vooral onthullend is over de mannelijke psyche. En als we dan ook eens ophouden met het voortdurende problematiseren van vrouwelijkheid, dan houden we misschien nog tijd over om écht interessante dingen te gaan doen. Werken, bijvoorbeeld, en ervoor zorgen dat vrouwen evenveel gaan verdienen als mannen, en dezelfde posities kunnen bekleden. Want, zoals Vivienne Westwood al zegt : ,,A woman is always sexy if she looks important''.