Hoe de nieuwe rijke Russen zich vermaken

Ratje schieten, hoertje spelen: de nieuwe jonge Russische miljonairs hebben snel geleerd hoe ze hun verveling moeten verdrijven, hoorde Coen van Zwol in Moskouse nachtclubs.

Tsja, wanneer was het begonnen? In de zomer van 2001, met zeven steenrijke vrienden en een slooppand vol ratten in centrum Moskou. Psycholoog Sergej Knjazev gaf ze uniformen, nachtvizieren en jachtgeweren, die avond richtten de vrienden een slachting aan onder de ratten. De politie had hij afgekocht.

De rattenverdelging was het begin. Twintig mannen en twintig vrouwen telt Sergej Knjazevs club van Russische miljonairs inmiddels. Zij komen regelmatig bijeen voor een nieuwe verrassing. Zo kleedde Knjazev de mannen in lompen, smeerde ze in met rotte kool en stuurde ze een middag uit bedelen in de metro. Wie het meeste ophaalde, won de pot. Inzet vijfhonderd dollar de man. Ook gingen ze een middag uit stelen in supermarkt `Het Zevende Continent'. Knjazev: ,,De beste winkeldief won. Ik regelde het met het hoofd beveiliging, zijn agenten wisten van niets. Wie gepakt werd, viel af.''

Inmiddels doen ook de miljonairsvrouwen mee. Afgelopen zomer speelden de echtgenotes, veelal ex-modellen, een nacht tippelhoer aan de Tsvetnoj Boelvar terwijl hun mannen als pooier rondhingen. Juist als de `hoer' wilde instappen, reed met loeiende sirene een gehuurde politiewagen voor en vluchtte de klant. Dolle pret. De beste hoer won de pot.

Elk spel kost per deelnemer vijf- tot tienduizend dollar en wordt afgesloten met een diner. Knjazev: ,,Stel, je bent bankdirecteur, een extreem zware job in een land waar je nooit weet uit welke hoek het gevaar komt. Je hebt alles al gedaan: skiweekeindjes in Davos, een villa aan de Rivièra, neushoorns jagen in Afrika. Dat boeit niet. Je zoekt iets dat je even totaal opslokt.''

Soms gaat dat ten koste van de minder rijken. Tweemaal organiseerde Knjazev naar eigen zeggen het spel `eenzame harten'. In een kennismakingsrubriek vond hij een romantische dame van middelbare leeftijd. Drie clubleden belden haar beurtelings voor een afspraakje. Ze pikten haar met hun Mercedes op bij het standbeeld van Poesjkin, bedolven haar onder de bloemen, namen haar mee naar een duur restaurant, fluisterden de hele avond lieve woordjes in haar oor. Drie avonden achtereen, daarna was Assepoester weer alleen. Knjazev: ,,We hebben hetzelfde gedaan met een sukkel, een ingenieurstype dat we lieten oppikken door één van de echtgenotes. Helemaal in het leer, op een Harley Davidson. Zoiets vinden wij nou leuk.'' Akkoord: misschien ging `eenzame harten' iets te ver. Dat twee miljonairs een middag meeliepen als assistent van een gynaecoloog, vindt hij ook niet voor herhaling vatbaar.

Waarom Knjazev dit vertelt, vraag ik hem in The Art Club, een duistere kelderclub waar zakenlui op gedempte toon praten voor een enorm beeldscherm met supermodellen. Zijn miljonairs eisen toch zeker discretie? Welnu, Knjazev heeft zoveel `concepten' ontwikkeld dat hij ze ook in bredere kring wil aanbieden. ,,Het winkeldiefstalspel kost in principe slechts duizend dollar de man. Het kan een trend worden.''

Sergej Knjazev leidt een van de bureautjes die verstrooiing bieden aan Moskous jetset. Andere entertainers ontvoeren op aanvraag argeloze echtgenotes, die de opdrachtgever dan heroïsch mag bevrijden met klapperpistooltjes en veel nepbloed, of regelen een kidnapping door een opiumbende tijdens een vakantie in Thailand.

Miljonairs hoeven zich in Rusland niet te vervelen. Tot het doorsnee amusement behoort wolvenjacht met mitrailleurs vanuit helikopters, races met snowmobiles over bevroren rivieren, kosmonautentraining, vliegen in een Mig-straaljager – de klant mag zelf een bom afwerpen – of schieten met tanks, mortieren en kanonnen.

Deze hang naar een actieve vrijetijdsbesteding heeft mogelijk te maken met de relatief jonge leeftijd van de Russische elite. Velen maakten jong fortuin in de Jeltsinjaren, toen Rusland verpauperde, maar een kleine minderheid schatrijk werd. Zoals Dmitri Kamentsjik, de 34-jarige eigenaar van Domodedovo, het modernste en snelst groeiende vliegveld van Moskou. Dmitri – vader vroeg gestorven, moeder krankzinnig – werd begin jaren negentig als student rijk met valutaspeculatie, vertelt hij. De jonge magnaat drinkt niet en rookt niet, en brengt zijn schaarse vrije tijd door in zijn fitnesshonk en privé-zwembad. Zijn villa in het bos is hightech en strikt functioneel ingericht. Dmitri's hobby's: autoracen en stuntvliegen in zijn kanariegele straalvliegtuig.

DE `NIEUWE RUS'

Kamentsjik is niet uniek. Neem de top van de Russische jetset, de oligarchen. De rijkste man van Rusland, Michail Chodorkovsky, bezit 7,6 miljard dollar, evenveel als Silvio Berlusconi. Hij is nog maar 39 jaar. Miljardair Friedman is 38, olietycoon Abramovitsj 35, aluminiumkoning Deripaska 34, bankmagnaat Melintsjenko 31. Zij zijn uitzonderingen, maar de Russische zakenelite is relatief jong en de gemiddelde leeftijd daalt onder Poetin verder. Dat geldt ook voor de bestuurlijke toplaag, voor de helft jonger dan vijftig. In de Sovjet-Unie was dat slechts twintig procent.

Aan het clichébeeld van de `Nieuwe Rus' voldoet deze elite nauwelijks. Dit type werd begin jaren negentig populair. De Nieuwe Rus was een proleet met stekeltjeskapsel, twee vetplooien in zijn nek, een trainingspak en een gouden ketting. Zijn vrije tijd spendeerde hij tussen blondjes en lijfwachten in casino's en stripclubs. Rusland, dat tot dan toe vooral grappen maakte over partijfossielen, vond in de Nieuwe Rus een nieuw mikpunt van spot.

Meubelmagnaat Gregori Baltser (35) rekende zichzelf tot deze soort. In 1991 was hij een straatarme student industrieel ontwerpen. Baltser schilderde portretten van westerse toeristen op de Arbat, maakte matrjosjka's, die Russische poppetjes-in-poppetjes die altijd verkopen. Baltser: ,,Twee jaar later was ik multimiljonair. Bing! Een sprookje waarin Iwan de idioot plots Iwan de tsaar werd. Zaak was de kansen te zien en te grijpen, het draaide om wilskracht en energie.''

Baltser leerde snel hoe hij geld kon verdienen. Over zijn startkapitaal doet hij vaag, daarna ging alles vanzelf: wat hij aan meubels importeerde, verkocht hij met grote winst. Loodzware houten kolossen uit Roemenië voor de ouderen, West-Europese import voor zijn eigen generatie. ,,Ik had twee slaapkamer-ensembles. Als je zwart te donker vond, was er wit.'' Geld uitgeven bleek moeilijker. ,,We wisten niets. Een vakantie aan de Zwarte Zee gold als het ultieme avontuur, een cd-speler of jeans van Levi Strauss als het hoogste bezit.'' Dus onderwezen de nieuwe rijken elkaar. ,,Een Rolex was het beste horloge, zo dachten wij, een Mercedes de beste auto, Versace de beste kleding. Dus kochten we allemaal een Rolex, een Mercedes en Versace. Wij waren als Chinezen onder Mao.''

Die Nieuwe Rus is allang verdwenen, meent Baltser. Hij opende in 1995 als hobby het winkeltje `Wereld der Nieuwe Russen' aan de Arbat. Daar verkoopt hij oerlelijke souvenirs: lakdoosjes waar geen beren, boeren en troika's opstaan, maar vlezige mannen die tennissen, cocaïne snuiven of in overdekte zwembaden ronddobberen. Baltser publiceert ook de serie `literatuur voor Nieuwe Russen': Tolstoy en Poesjkin in stripboekvorm. Anna Karenina blijkt daarin een elitevrouw met een heroïneprobleem.

`Wereld der Nieuwe Russen' drijft de spot met de potsierlijke imitatie van een halfbegrepen westerse levensstijl. ,,Maar bij de opening was het al een museum voor een verdwenen cultuur'', meent Baltser. ,,Wij miljonairs waren heel snelle leerlingen. We reisden, keken om ons heen, waren doodsbang om boers of vulgair te zijn, maten ons dus een eigen smaak aan. Wij haalden in tien jaar een volle eeuw in. Nu zijn we individuen. Kijk om je heen hoe Moskou is veranderd. Tien jaar geleden was het een grauwe, duistere en depressieve stad. En nu: een schitterende, kleurrijke kerstbal, vol extremen en contrasten.''

Het beeld van Ruslands nieuwe rijken als omhooggevallen patsers is nooit reëel geweest. Het Russisch sociologisch instituut VTsIOM becijferde in 1996 dat 78 procent van de topzakenlieden uit voormalige partijleden bestond en dat 25 procent al hoge posities bekleedde in de Sovjet-Unie. De `Gouden Jeugd', de kinderen van de sovjetelite, voerde de boventoon. Rusland beleefde in de jaren negentig geen sociale revolutie, hooguit een generatiewisseling.

Dom, zoals het clichébeeld wil, zijn deze Nieuwe Russen ook niet. Sociologe Olga Krisjtanovskaja deed in 1993 en 2001 onderzoek naar de toplaag in de Russische zakenwereld. Het aantal zakentycoons, topmanagers en bankiers met een universitaire opleiding bedroeg in 1993 94 procent en in 2001 97 procent. Het geheim van hun succes ligt naar eigen inschatting vooral in de bereidheid risico's te nemen. Daarna volgt goede afkomst, hard werk, eerlijkheid en connecties.

GEISHASCHOOL

Wat in de toplaag vrijwel ontbreekt, zijn vrouwen. Zij gelden in het nieuwe Rusland vooral als kostbaar ornament. De habitat van Moskouse miljonairsvrouwen bestaat uit koffiesalons, schoonheidskuren en fitnessscholen. Of de geishaschool van echtpaar Oleg en Jevgenia Frolov, waar ze voor 500 dollar (korte cursus) of 5.000 dollar (gevorderden) het ,,totale vrouw zijn'' leren. Jevgenia legt ons dat uit in haar Japanse kamer, in een walm van wierrook en met zachte New Age-muziek op de achtergrond. Het draait om de beheersing van de `intieme spieren' en daarmee van de seksuele energie. Oleg – crèmekleurige kimono – leerde de theorie van een wijze oude dame die twaalf jaar voor de KGB spioneerde in Arabische harems. ,,En nu heeft Jevgenia de soepelste intieme spieren ter wereld'', pocht Oleg. ,,Je overdrijft'', bloost Jevgenia. ,,Hooguit van Rusland.''

De cursisten oefenen op de geishaschool en krijgen een door Oleg ontworpen apparaat mee voor het huiswerk: een dildo met een drukmeter, waarop ze hun vaginale verrichtingen kunnen volgen. Voor gevorderden heeft Oleg een dildo met vier ringen, elk op een aparte drukmeter aangesloten. ,,Je moet elke spiergroep los van elkaar kunnen gebruiken.'' De winst is enorm. Jevgenia: ,,Onze geisha wordt nooit ziek, de potentie van haar man neemt met 43 procent toe, zij zal voor altijd zijn muze zijn. Hoeren en maîtresses heeft hij niet meer nodig om gelukkig te zijn. Zij brengt schoonheid en kunst in zijn leven.''

NACHTCLUBS

Alles onder controle. Dat is ook wat het nachtleven in Moskou uitstraalt. Geen wodka-excessen in Mon Café, verzamelpunt van fotomodelletjes aan de Tverskaja. Hier drinkt men mineraalwater of hooguit een glaasje witte wijn. In pre-partyclub Goa is een potje groene thee het ideaal: kosten 15 euro.

De tijd is voorbij van casino's vol nepgoud en neon, kitscherige nachtclubs en peperdure restaurants met slecht eten. Inmiddels is het aanbod extreem gevarieerd en volgen rages elkaar in hoog tempo op. ,,Je moet nu heel goed nadenken over je concept'', zegt manager Jelena Timofejeva van de Moskouse club ZsjizLong. ,,Onze klanten zijn rijk, maar weten wat ze voor hun geld kunnen verwachten.'' ZsjizLong ligt verborgen in de wijk Arbat. Eliteclubs zijn vaak moeilijk te vinden: verborgen binnenplaatsen, deuren zonder bordjes en strenge face control door portiers die het vermogen van de klant probeert af te lezen aan zijn kleding.

In ZsjizLong loungen de rijken op roestbruine divans. Ze worden bediend door futuristische stewardessen, de keuken honoreert elk extravagant verzoek buiten de menulijst. ,,Naast de menulijst kunnen we maaltijden op de calorie precies aanpassen aan de behoefte van de klant. Eist hij vers frambozensap, Nederlandse oesters of kangoeroesteak, dan hebben wij dat'', zegt Timofejeva.

Elders in het gebouw staat een legertje kappers, visagistes, pedicures en manicuren gereed. ZsjizLong heeft ook een solarium met onder meer de Ergo Sun (volgt de lichaamscontouren), de Light Shuttle (decolleté) of een zonnehemel in een omgebouwde Cadillac. Op de bar staan machines waaruit de klant pure zuurstof met de geur van menthol, eucalyptus, sinaasappel en appel kan snuiven. En op elke tafel een Monopoly-bord, want bordspelen zijn trendy. ,,Fitness, stress-reductie, dat blijven de trends'', denkt Timofejeva. Want slagen in Moskou is topsport.

Vroeger kon je elk willekeurig moment beroofd worden door bureaucraten of maffiosi, zegt Gregori Baltser. In 1998 volgde de roebelcrisis. ,,Een zegen, al mijn concurrenten gingen failliet. En een geweldige ontnuchtering: ik was vroeger arm en kon dat zo weer worden. Geld komt niet langer uit de lucht vallen, je moet keihard werken, helder zijn. Russische zakenlui zijn scherp en waakzaam, hebben de conditie van marathonlopers.''

De Nieuwe Rus is geen maffiabaasje of decadente aristocraat. Zijn levensstijl herinnert eerder aan het yuppiedom zoals dat begin jaren tachtig uit Amerika overwaaide. Jongelui die zich in crisistijd omhoog vochten dankzij snelle reflexen, fitheid en souplesse, met als bijpassende eigenschappen plat materialisme, egoïsme, minachting voor alles dat arm, oud of traag is en een voorkeur voor snelle kicks. ,,Wij zijn spijkerhard en alert'', zegt meubelmagnaat Baltser tevreden. ,,Ik maak me meer zorgen om mijn zoon van vijftien. Hij weet niet eens waarvoor Economy Class dient, laatst heb hem daarmee uit pedagogische motieven een vlucht laten maken. Maar het is een hopeloze zaak, vrees ik.''