Geen getut, geen overleg

Alex van Warmerdam wil dat zijn acteurs niet te veel doen. Gewoon de tekst zeggen, verder niet. `Een typische Van Warmerdam? Daar hou ik me niet mee bezig.'

Op de dijkweg staat een man met een druipsnor naast zijn bestelauto. De productieleider stopt zijn Smart en drukt de man een biljet van vijftig euro in zijn hand. ,,Het is de schaapsherder'', zegt hij, ,,we mochten de camera op het schaapsveldje langs de dijk zetten, maar dan wilde hij wel geld zien.''

Een leeg landschap tussen Spaarnwoude en IJmuiden, een vinnige oostenwind, een dijk waar een bejaard brommertje in een te lage versnelling tegenop giert; het lijkt wel een film van Alex van Warmerdam. En dat is het ook; dit is de laatste opnamedag van zijn nieuwe film Grimm.

Het te filmen shot lijkt simpel: hoofdrolspelers Jacob Derwig en Halina Reijn rijden op een bromfiets vanaf de dijkweg over de brug de dijk op.

Reijn moet in het voorbijgaan een pistool in de sloot gooien. Maar ze gooit steeds mis (,,ik had altijd een vijf voor gym''). Na vijf mislukte opnames zijn de pistolen bijna op. Ze zijn van chocola gemaakt zodat ze oplossen in het water, en niet kunnen worden opgedregd door plaatselijke kinderen ,,die er een supermarkt mee kunnen beroven.''

Na Abel (1986), De Noordelingen (1992), De Jurk (1996) en Kleine Teun (1998) wordt dit de vijfde speelfilm van regisseur/schrijver Alex van Warmerdam (1952). Het uitgangspunt van Grimm ontleende hij aan Broertje en Zusje, een sprookje van de gebroeders Grimm. Broer Jacob (Derwig) en zus Marie (Reijn) worden door hun werkloze vader het bos ingestuurd, waar ze enkele gewelddadige avonturen beleven. Vervolgens rijden ze op de brommer naar Spanje, waar Marie wil trouwen met een chirurg. Jacob tracht dit te verhinderen. Derwig: ,,Grimm begint als een sprookje en wordt dan een hedendaagse roadmovie. Het gaat over de onlosmakelijke band tussen broer en zus, en hoe die op de proef wordt gesteld.''

In juni vorig jaar werd de film nog afgeblazen. Hij zou volgens de belastingvoordelige CV-constructie gefinancierd worden door particuliere investeerders. Maar dit bracht nog geen negen ton op, terwijl er vier miljoen euro begroot was. In september besloten verschillende overheidssubsidiënten alsnog 3,1 miljoen in de film te steken wegens de bijzondere reputatie van Van Warmerdam. De producenten bezuinigden zes ton en legden zelf vijf ton bij. Zo kon Van Warmerdam toch nog beginnen met draaien: zes weken in Spanje, twee weken in Duitsland, en de rest in de Randstad.

Op de IJmuidense dijk is de filmcrew goed gekleed tegen de gure kou, maar Halina Reijn, gekleed in een dun rokje met blote knieën, moet tussendoor steeds in een auto kruipen om op temperatuur te komen. Ze hebben net twee weken in een Duits bos gefilmd waar het min zestien graden was. Toch voelt deze natte wind kouder aan. Tussen de reusachtige naaldbomen was het tenminste droog en windstil. Ook in Duitsland moest Reijn allerlei ontberingen doorstaan; luchtig gekleed door de sneeuw rollen en door het ijs zakken. In Spanje was het weliswaar zwoel, maar wachtte ander malheur. Zij viel van de bromfiets. Ook kwam haar hoofd tussen een dichtslaand hek.

Van Warmerdam: ,,Doorgaans ziet echte pijn er niet goed uit op film, maar dit was een prachtig shot. Ik hou van acteurs die niet kleinzerig zijn, ze moeten niet gaan zeuren. Halina is een actrice die zich er helemaal in gooit.''

Reijn: ,,Alex pakt je niet met fluwelen handschoenen aan, maar dat vind ik juist prettig.''

Koelbloedig

De hoofdpersonen in Grimm, Jacob en Marie, zijn merkwaardige, bijna blanco personages zonder verleden. Het zijn kinderen vermomd als volwassenen. Een boer en boerin, een passerende hoerenloper en enkele andere belagers ruimen ze koelbloedig uit de weg. Jacob blijft onverstoorbaa; Marie protesteert wel, maar is de gruwelen snel vergeten. Van Warmerdam: ,,Jacob en Marie zijn handpoppen, ze moeten door hun omgeving gekleurd worden.''

Reijn: ,,Jacob en Marie zijn een soort dieren, ze reflecteren en psychologiseren niet, ze reageren op impulsen. In mindere mate geldt dat voor alle mensen in Van Warmerdams werk''

Derwig: ,,Zijn personages zijn bijna altijd hard. Ze zeggen waar het op staat en ze hebben een vanzelfsprekende koppigheid. Ze zijn heel direct tegen elkaar, maar ze overtuigen elkaar nooit, er is geen overleg, geen getut. In Abel vraagt de vader aan zijn zoon waarom hij nooit naar buiten gaat. Abel antwoordt dan: `Ik weet toch precies hoe dat gaat.' Zo zijn Van Warmerdams personages. Ze weten het altijd beter.''

Als de opnameleider vanaf het schaapsveld tijdig het bevel `Gooi!' schreeuwt, werpt Reijn een stuk beter. Met een sierlijke, langgerekte plons belandt het pistool uiteindelijk in het midden van de sloot. De crew pakt snel in. Voor het donker wordt moet de gammele bromfiets – die steeds afslaat – nog onder een naburig viaduct doorrijden. Aan de andere kant van de tunnel ligt Spanje. In de film, althans.

Enkele dagen voor de opnames op de dijk filmt de ploeg in een boerderij in Aarlanderveen (Zuid-Holland). In een slaapkamer wordt Jacob door een boer gedwongen om met de boerin naar bed te gaan: ,,Mijn vrouw komt tekort.'' Terwijl Derwig op de boerin (Annet Malherbe) kruipt, staat de boer met een dubbelloops in de aanslag. De scène oogt rommelig en moet vaak over. Omdat de cameraman `steeds een blauwe onderbroek door het beeld ziet zweven', moet Derwig met de billen bloot. Van Warmerdam is niet tevreden. Het licht is `te romantisch' en de dekens liggen steeds anders. Tegen Annet Malherbe, in het dagelijks leven zijn echtgenote, zegt hij: ,,Ik zie de boerin niet, het is te Annetterig.''

Reijn: ,,Andere regisseurs zijn al tevreden als je er een beetje mooi op staat. Alex is veeleisender. Hij let vooral op de vorm, met duiding houdt hij zich niet bezig. Het moet geen psychologisch drama over gesuggereerde incest worden. De dialogen zijn minimaal, bestaan vaak uit zeven, acht woorden. In het begin hadden Jacob en ik de neiging om zo'n bijna zwijgende scène op te en vullen met acteurstrucs: geladen stiltes laten vallen, veelbetekenende blikken. Maar dat mag niet van Alex. Je moet gewoon je tekst zeggen. Je moet open spelen. Hij ziet feilloos wat niet echt is.''

Van Warmerdam: ,,Ze bedoelt: `wat op film niet echt lijkt.' Halina houdt van nature haar bestek vast zoals slechte actrices dat doen: boers, met de volle hand om het handvat. Ook al is dat authentiek, op film komt het raar over.''

Derwig: ,,Het spel en de dialogen moeten schoon en helder zijn. Omdat je meestal maar een paar woorden krijgt, moet je meteen goed mikken. Hij wil strakke bewegingen. Hij houdt van een elementaire manier van spelen.''

Latijnse speelstijl

Naast Derwig en Reijn spelen in het Spaanse gedeelte ook enkele buitenlandse acteurs mee: Carmelo Gomez als de rijke chirurg, Elvira Mínguez als diens zuster, en de Argentijnse ster Ulises Dumont als de huismeester. De Latijnse speelstijl is doorgaans ingeleefder dan de droge speelstijl die Van Warmerdam verlangt. Hoe verliep de samenwerking? Van Warmerdam: ,,Het zijn fenomenale, toegewijde acteurs die zich goed lieten regisseren. Ulises Dumont begon inderdaad met Spaans vuur, veel armbewegingen, maar nadat ik uitlegde wat ik wilde, deed hij het meteen goed. Hij zei steeds: `Yes, master' tegen me, als verwijzing naar dokter Frankenstein. Hij vond dat hij van mij niet mocht bewegen, dat hij niet eens even aan zijn neus mocht krabben. Later hoorde ik dat Argentijnse regisseurs doorgaans alleen tegen hem zeggen: `Ulises, ga je gang.'''

Van Warmerdam staat bekend om zijn strak vormgegeven, stille polderlandschappen en de harde wereld van de Hollandse huiskamers. Grimm wordt echter een roadmovie met veel actiescènes; grotendeels opgenomen in Spanje. Volgens Derwig wordt dit Van Warmerdams meest losse, meest realistische, avontuurlijke film. Streeft Van Warmerdam bewust naar een hele andere film? ,,Ik denk iedere keer dat ik iets heel anders ga doen. En toch vindt iedereen het dan steeds weer `een typische Van Warmerdam'. Daar hou ik me niet mee bezig. Die zogenaamde `wereld' van mij moet geen gevangenis voor me worden, zodat ik niets meer mag doen dat niet `typisch Van Warmerdam' is.''

Volgens Derwig denkt Van Warmerdam vooral in beeld. Hij heeft de hele film in zelfgeschilderde storyboards klaarliggen. Derwig: ,,Andere regisseurs staan er wat meer ontspannen in, ze letten vooral op het spel. Hij denkt als een schilder, hij is er op gespitst dat een dekentje precies goed gedressed is, hij let op de lijnen. Zijn beelden zijn ook sjabloon-achtiger. Ze moeten schoon en helder zijn, alle afleidende ruis haalt hij uit het beeld.''

Van Warmerdam: ,,Als ik alleen maar mijn storyboards tot leven zou wekken, zou het saai en te dwingend worden. Ik gebruik wel degelijk dingen die zich op de set voordoen, vondsten die de acteurs of anderen aandragen. ''

Terwijl de scène op de boerderij telkenmale over moet, staat op het erf in een veewagen de vierjarige koe Martha 130 de hele dag te wachten. Zij is actrice-koe, net als haar grootmoeder Hedra Lize 255, die beroemd was van de Melkunie-reclame (`geen bommetje'). Martha 130 is geëngageerd om tijdens de scène even nieuwsgierig door het raam te kijken. Dat doet zij perfect. Het elementaire, onverstoorbare spel dat Van Warmerdam eist, beheerst zij van nature.

`Grimm' van Alex van Warmerdam komt waarschijnlijk in september in de bioscoop.