`We doen alsof onze grote steden in brand staan'

Een doodgeschoten jongen die sneeuwballen gooide. Politie die niet meer komt opdagen in Kralingen. Rotterdammer én hoogleraar Zijderveld over de spanningen in de grote stad.

Professor Anton Zijderveld (65) woont aan de Rochussenstraat in Rotterdam. Wanneer hij zijn hond uitlaat, doet hij dat in het park tegenover zijn huis. Dat wil zeggen: overdag, als het licht is. ,,Als het 's avonds donker wordt, ga ik het park niet in. En 's ochtends vroeg ook niet. Je weet dat je dat in een grote stad niet moet doen. In een grote stad moet je street wise zijn.''

Achter de Rochussenstraat ligt een van de veiligheidsrisico-gebieden waar de gemeente sinds een tijdje fouilleeracties houdt. Ook daar komt Zijderveld niet 's avonds maar wel overdag. ,,Ik hou van de grote stad. Ik ben er ook niet bang voor. We wonen nu hier. Maar we woonden ook in New York. Voordat Giuliani daar orde op zaken stelde. Dus toen mijn vrouw en ik een paar jaar geleden een maand terug waren vond ik het er zelfs een beetje burgerlijk geworden, vergeleken bij de rauwheid van daarvoor. Het was veiliger in de stad, maar ook saaier.''

Socioloog en CDA-ideoloog Zijderveld staat bekend om zijn visie op instituties als dragers van waarden en normen. De rol van scholen, gezinnen en ook buurten bij de overdracht daarvan is volgens hem door de opkomst van de verzorgingsstaat verwaarloosd: de overheid dacht alles alleen te kunnen. Dat denkt tegenwoordig vrijwel niemand meer. Premier Balkenende vroeg Zijdervelds advies over de inzet van waarden en normen bij het beleid. Burgemeester Opstelten benoemde hem tot voorzitter van de `stedelijke adviescommissie multiculturele stad', die maatschappelijke integratie van de verschillende bevolkingsgroepen in de stad voorstaat.

Hoe staat de hoogleraar die de grote stad niet schuwt tegenover buurten waarover een buurtbewoner zaterdag in deze krant schreef dat de buren hun rotzooi bij hem in de tuin gooien, buurjongens zijn auto regelmatig kraken en de politie niet veel anders doet dan er een aantekening van maken? Een stad waar op diezelfde dag een dertienjarig jongetje dat aan het sneeuwballen was werd doodgeschoten door iemand die daarvoor even uit zijn auto stapte?

,,Laat ik beginnen te zeggen dat ik hier driehoog boven makkelijk praten heb. Ik woon wel in hartje stad, maar in zo'n probleembuurt als die man beschreef in uw krant zou ik niet gaan wonen. Ik heb ook grote bewondering voor zo iemand: wij zouden onmiddellijk verhuizen. En dan dat doodgeschoten jongetje: een vreselijk incident. Uitvoerige berichtgeving over zoiets is goed, want het maakt ons bewust van de fragiliteit van onze samenleving. Van de spanningen in een grote stad.

,,Maar dit soort berichtgeving heeft ook een keerzijde: het lijkt wel alsof alles wat mis kan zijn in deze stad ook mis is. De grote verloedering: ik zie het niet zo. Iedere grote stad heeft gigantische problemen: Londen, Parijs, New York. En Rotterdam ís een grote stad. Amsterdam ook. Ik weet dat dit controversieel klinkt, dat komt: iedereen rent achter het cliché aan dat de kogels je hier om de oren fluiten. Maar je hoort nooit iets over de dingen die wel goed gaan, de buurten die verbeteren: dat is geen nieuws. Bij een grote stad horen bepaalde problemen: it's life in the big city.''

U vindt dat het wel goed gaat met de stad?

,,Ik vind dat het meevalt. Neem de Millinxbuurt. Die is sterk verbeterd. En hoe komt dat? Dat komt doordat de bewoners er genoeg van hadden. Die sloegen de handen ineen en begonnen samen met de overheid een proces van sociale vernieuwing. Het is er nog steeds niet ideaal, maar wel stukken beter dan het was: er zijn huizen opgeknapt, het is er veiliger en schoner geworden. Ik ben er laatst naar toegegaan met een Amerikaanse collega die show me your slums had gevraagd. Dus toen reden we daar en hij zei: waar zijn ze nou? Ik zei: je zit er middenin. Nou, hij vond het niet veel voorstellen. Wij doen alsof onze steden in brand staan. Maar de grote desintegratie is nog verre van ons.''

En wij nemen voldoende maatregelen om die te voorkomen?

,,We kunnen de instrumenten die we hebben beter gebruiken. Wat mij zaterdag in dat verhaal over die probleembuurt het meest schokte, was de onmacht van de politie. De politie deed bijna niks, ze registreerden alleen maar alles wat er gebeurde, daar maakten ze dan wat ze noemden mutaties van. Het was een volstrekt bureaucratische reactie. Dat kan natuurlijk niet.''

U ziet een grotere tegenstelling tussen de bewoners en de bureaucratie dan tussen autochtone en allochtone bewoners?

,,Zeker. De politie moet altijd en overal goed functioneren. De hot spot benadering van de gemeente zou mijn aanpak ook niet zijn. Ik kan me wel voorstellen dat je het zo doet: het haalt de pers en je kunt branietaal uitslaan. Zo van: die hot spots gaan we nu eens goed aanpakken, flink fouilleren, tellen hoeveel wapens er gevonden zijn. Maar wat is daar na een paar jaar mee bereikt?

,,Ik denk dat je de stad van twee kanten moet benaderen: van boven, met een strikt toezicht op het naleven van de normen. En van onderen door de bewoners te helpen zich betrokken te voelen bij hun buurt. Ik ben voorstander van de zero tolerance zoals Giuliani die in New York heeft geïntroduceerd: in de hele stad keihard optreden tegen de dingen die niet kunnen. En dat zijn dan dus de dingen waar we het met elkaar over eens zijn: niet de waarden, want daar kun je over van mening verschillen, maar wel de normen waar we elkaar op aan kunnen spreken. Het saamhorigheidsgevoel onder buurtbewoners dat je dan creëert is heel belangrijk.''

In uw visie spelen scholen, gezinnen en buurten een grote rol.

,,En ook die hebben we verwaarloosd. Het grootste probleem vormen school en gezin. Dat zijn de instituties die het moeten doen. Bij het gezin komen is natuurlijk moeilijk, als die niet zijn geïntegreerd in onze samenleving. Wat dat betreft hoop ik op de volgende generaties. Maar zeker is dat we vreselijk slordig zijn geweest met het onderwijs: islamitische meisjes die biologisch volwassen werden en dan niet meer naar school gingen: we hebben het laten lopen. Dat is nu hopelijk voorbij, maar het is gedoogd en dat was dodelijk. En dan de enorme uitval. Ik heb er geen recepten voor, maar ik denk wel dat de inspectie veel meer kan doen, ook als het om de kwaliteit van scholen gaat. Dat is allemaal veel belangrijker dan die paar hot spots.

,,Wat de buurten betreft: die willen vaak wel, je moet ze alleen een beetje helpen. Je hebt hier in de stad nu de stadsetiquette, wat inhoudt dat er afspraken worden gemaakt over gedragsregels. Die regels worden niet opgelegd door het stadhuis, maar de gesprekken tussen buurtbewoners waarin ze tot stand komen worden wel begeleid. Daar zouden journalisten ook eens naar toe moeten gaan, in plaats van alleen maar over die vreselijke toestanden te schrijven. Al hebben die verhalen ook een positieve uitwerking natuurlijk, doordat er dan een moment aanbreekt dat de mensen zeggen: zo kan het niet meer, dit laten we niet meer over onze kant gaan.''