Het Vaticaan en de jodenvervolging

Als er één constante loopt door de politiek geladen films van Costa-Gavras (1933, Griekenland), dan is het wel het gezichtspunt van de getuigen van de wereldgeschiedenis. Zo klaagde hij corrupte machthebbers aan in bijvoorbeeld Z, État de siège en Missing.

De hoofdpersonen van Amen. zijn een jezuïetenpriester, gespeeld door de Franse acteur en filmmaker Mathieu Kassovitz en de Duitse, protestantse militair Kurt Gerstein, die de werkelijke toepassing van ongedierteverdelger Zyklon B ontdekt, documenteert en probeert te stoppen. Gerstein stuit op een muur van niet (willen) weten. En als hij dan eindelijk gehoor vindt bij de jezuïet Riccardo Fontana, stuit die op zijn beurt op een muur van niet (willen) handelen.

Het is een film over twee mannen met geloofs- en gewetensbezwaren en een schurkachtige paus. Want Pius XII wordt door Costa-Gavras als ultieme schuldige ter verantwoording geroepen.

Het is wat ongewoon om de jodenvervolging verteld te zien vanuit een katholiek en een protestants personage. Als je ziet hoe door schaamte en geheimzinnigheid omgeven hun ontmoetingen waren, dan voel je al in een vroeg stadium dat het met het redden van de joden ook nooit wat zal worden, paus of geen paus. En dat is net een te rationele benadering van een wezenlijk onbegrijpelijk onderwerp.

Ik weet niet of Amen. in zijn titel alleen de christelijke zelfingenomenheid wil hekelen, of ook werkelijk beoogt het laatste woord over de holocaust te spreken. Costa-Gavras probeerde de op het toneelstuk Der Stellvertreter van Rolf Hochhuth gebaseerde film al sinds hij het halverwege de jaren zestig zag te realiseren. Sindsdien zagen we zowel de lege treinen van Claude Lanzmann in Shoah als de volle gaskamers van Steven Spielberg in Schindler's List. Dat het Vaticaan een prachtig decor is voor gefluister en intrige vormt een te magere conclusie voor een film die zich moreel aan het Allerhoogste wil meten.

Amen. Regie: Costa-Gavras. Met: Ulrich Tukur, Mathieu Kassovitz, Ulrich Mühe, Michel Duchaussoy. In: Tuschinski 6, Amsterdam; Metropole 1, Den Haag; Springhaver, Utrecht; Lux 2, Nijmegen; Cinemec 1, Ede.