Tandem Schröder-Chirac verliest rap legitimiteit

Morgen ontmoet de Franse president Chirac premier Blair van Groot-Brittannië. Als de laatste de deur voor Chirac openhoudt, is het niet uitgesloten dat de Fransen inzake Irak weer partij zullen kiezen voor de Amerikanen, betoogt John Vinocur.

Na de maskerade het debacle: de zware nederlaag van bondskanselier Gerhard Schröder in de regionale verkiezingen van gisteren, zo kort na de verklaring van acht EU-regeringsleiders dat zij Frankrijk en Duitsland niet accepteren als zelfbenoemde leiders van Europa, zou weleens fataal kunnen zijn voor het Duits-Franse verzet inzake Irak.

De eigenlijke boodschap van de acht rebellen vorige week was niet het schrijnende feit dat Europa verdeeld is en dat de Europese Unie geen gemeenschappelijk buitenlands- of veiligheidsbeleid heeft, maar dat de groep zo gemakkelijk de poging van Duitsland en Frankrijk om over een kwestie van oorlog en vrede de Europese regeringen tegen de Verenigde Staten op te zetten, ontmaskerde als een vrijwel loos gebaar.

In plaats daarvan blijkt – nu de EU zich oostwaarts uitbreidt tot een toenemend pro-Amerikaanse groep van 25 leden – onomstotelijk dat Europa getalsmatig noch instinctief klaarstaat om zich op het wereldtoneel te laten leiden door een aarzelend, wankelmoedig Frans-Duits paar, en Amerika de bons te geven als feitelijke leider en borg voor het voortbestaan van Europa.

Nu, na Schröders vernederende nederlaag, heeft die tweekoppige leiding op spectaculaire wijze haar legitimiteit verloren. Vier maanden na de herverkiezing van een kanselierskandidaat die weigerde inzake Irak de zijde van de Verenigde Staten te kiezen, vinden de kiezers het belangrijker om zijn sociaal-democratische partij te kapittelen dan om Schröders stop-de-oorlogbondgenootschap met Frankrijk hun zegen te geven.

Op aftreden na is er niet veel meer dat Schröder zou kunnen doen. Maar de Fransen, die samen met Duitsland de pacifistische kaart hadden willen spelen om de Amerikanen te tarten, hebben nog altijd de optie om in de Veiligheidsraad en bij een eventuele aanval op Irak de zijde van de Verenigde Staten te kiezen.

President Jacques Chirac krijgt morgen in zijn onderhoud met premier Tony Blair de gelegenheid om Frankrijk terug te loodsen naar de meerderheid die de EU nog jaren zal domineren. Als Blair zo vriendelijk is de deur open te houden, zal het geen bezwaar meer zijn dat Chirac op 14 januari – zonder dat Frankrijk militair optreden ooit helemaal heeft uitgesloten – heeft gezegd dat het Franse en het Duitse standpunt over het tegenhouden van een oorlog tegen Irak ,,identiek, in wezen gelijk waren.''

Afgelopen weekeinde zijn er, vóór Schröders nederlaag, heldere verklaringen afgelegd, die enerzijds duidelijk maakten dat er geen specifieke voorkeur bestaat voor een Frans-Duits condominium over de EU, en anderzijds dat de Fransen waarschijnlijk spoedig weer partij zullen kiezen voor de Amerikanen.

Over de mogelijkheid van zo'n draai zei oud-bondskanselier Kohl gisteren in een interview: ,,Ik verwacht het.'' Wolf Schäubele, de in brede kring meest gerespecteerde actieve leider van de Duitse christen-democraten, liet zich net zo uit.

Andere Europanen namen de pretenties – zoals zij het zagen – van de Fransen en Duitsers op de korrel. Antonio Martins da Cruz bijvoorbeeld, de minister van Buitenlandse Zaken van Portugal, één van de acht landen die vorige week de Verenigde Staten hun steun betuigden, zei dat in een Europese Unie van 25 landen Frankrijk en Duitsland zouden moeten wennen aan ,,geometrische variaties'' buiten hun eigen as om.

Illustratief is ook de uitspraak van een hoge functionaris van de Europese Unie in Brussel. Hij zei: ,,De mensen krijgen gewoon genoeg van die Frans-Duitse as. Die twee hebben hun hand overspeeld. Het zijn meer loze gebaren dan bereidheid om zich in te zetten voor zaken die ertoe doen.''

Zelfs onder Franse veiligheidsanalisten, die gewoonlijk niet geneigd zijn tot kritiek op de grondslagen van het Franse beleid, gingen stemmen op die zeiden dat het Frans-Duitse initiatief knoeiwerk was, en strijdig met de fundamentele belangen van Frankrijk.

In plaats van de Franse publieke opinie voor te bereiden door uit te leggen wat er in Irak op het spel stond, was in Frankrijk ,,demagogie'' bedreven, zegt bijvoorbeeld Dominique Moïsie, onderdirecteur van het Franse Instituut voor Internationale Betrekkingen. ,,Aan de ene kant hoor je hier de taal van Duitsland, aan de andere kant worden [militaire] voorbereidingen getroffen als die van Engeland, zij het op minder grote schaal.''

Op een ander niveau werd de vraag opgeworpen waar Frankrijk nu eigenlijk met Duitsland aan begonnen was. Natuurlijk had Frankrijk de, nogal geïsoleerde, regering-Schröder een hart onder de riem gestoken gecombineerd met het plan om een Frans-Duitse samenwerking tot stand te brengen die de rest van Europa tot haar richting zou moeten overhalen. Europa bleek echter voor een belangrijk deel van mening dat dit een innerlijk tegenstrijdig verbond was, dat weinig vertrouwen inboezemde.

Niet alleen had Frankrijk immers onder François Mitterrand zijn best gedaan om de hereniging van Duitsland tegen te houden, het Duitsland van Schröder had bovendien in december 2000 geprobeerd in de EU een zwaardere stem te krijgen dan Frankrijk. Dat was volgens Chirac een poging om de ogenschijnlijke gelijkwaardigheid van de twee landen ,,op te heffen.''

De Franse interventiemacht in Ivoorkust staat klaar voor de historische evacuatie van 16.000 Franse onderdanen uit een Afrikaans land dat eens het paradepaardje was van Parijs. Dat onderstreept de Franse wens om mondiaal een factor van betekenis te blijven, onmiskenbaar ook in militaire zin. Maar tegelijkertijd lijkt het pacifistische instinct van Duitsland in een volstrekt andere richting te wijzen.

Traditioneel is Frankrijk zeer bevreesd voor het idee van een pacifistisch, neutraal Duitsland, dat doordrongen zou zijn van een hernieuwd, moreel gefundeerd nationalisme. Duitsland leek zo sterk in die richting af te glijden dat minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer vorige week een poging leek te doen om de situatie te corrigeren. Hij waarschuwde voor ,,primitief anti-Amerikanisme'' en zei dat de Verenigde Staten als factor in de mondiale veiligheid onvervangbaar zijn.

Inmiddels heeft een hoge geallieerde functionaris van de Franse minister van Buitenlandse Zaken Dominique de Villepin onomwonden te horen gekregen dat het Franse standpunt echt heel anders was dan het Duitse. Hem was gezegd dat Frankrijk zich in de Veiligheidsraad verantwoordelijk zou gedragen.

Gezien het Franse diplomatieke talent voor tot tevredenheid stemmende dubbelzinnigheid, concludeerde deze hoge functionaris dat die verantwoordelijke Franse opstelling inzake Irak zou inhouden dat Frankrijk de zijde van de Verenigde Staten zou kiezen, en wel met meer overtuiging dan Rusland of China. Het zou betekenen dat de Fransen, wanneer de Frans-Duitse maskerade eenmaal achter de rug was, een formule zouden zoeken om zo gauw mogelijk Schröder met zijn verliezersploeg van zich af te schudden.

John Vinocur is redacteur van de International Herald Tribune.

© International Herald Tribune

    • John Vinocur