Schröder kan niet meer zonder CDU regeren

Deelstaatverkiezingen in Nedersaksen en Hessen hebben ook het politieke landschap in Berlijn grondig omgewoeld.

Het moet een ongezellige zondagavond zijn geweest in huize Schröder. Regionale verkiezingen en iedereen wint. Alleen de SPD lijdt verlies – en niet zo'n beetje.

Sinds gisteravond ziet het politieke landschap in Duitsland er anders uit, zowel in de regio als in Berlijn. Schröder ziet zich geconfronteerd met een sterkere oppositie en loopt bovendien het risico van een felle richtingenstrijd in eigen kring.

Kenners van de Duitse parlementaire geschiedenis werden gisteren niet moe te onderstrepen dat een kanselier in zijn eerste honderd dagen nog nooit zo'n pak slaag heeft gekregen. Kiezers lieten er desgevraagd geen twijfel over bestaan dat ze de regionale verkiezingen hadden benut om Schröder de les te lezen omdat ze geen vertrouwen hebben in zijn financieel-economische beleid. Een dergelijk signaal kan moeilijk zonder gevolgen blijven.

In Schröders thuishaven Nedersaksen moest SPD-kroonprins Sigmar Gabriel zijn meerdere erkennen in de christen-democraat Christian Wulff, een keurige, beetje kleurloze veertiger. In Hessen – ooit een klassiek rood bolwerk – wist Roland Koch zijn ambt te verdedigen. Koch is daarmee een van de kanshebbers op het lijsttrekkerschap van de christen-democraten in de volgende Bondsdagverkiezingen.

Koch, bijgenaamd `Rolli' en berucht om zijn boude uitspraken, kan nu met absolute meerderheid regeren. Wulff komt in het deelstaatparlement in Hannover voor een absolute meerderheid net één zetel tekort en koerst daarom aan op een coalitie met de FDP. Schröders kleine coalitiepartner De Groenen wist aan de misère te ontkomen. Voor het eerst sinds 1998 kon de partij in verkiezingen winst boeken; in Hessen haalden ze zelfs 10 procent van de stemmen.

Voor de landelijke politiek betekent de overwinning van Wulff op de eerste plaats dat de christen-democraten in de Bondsraad een grotere meerderheid krijgen. Nu beschikken de CDU-deelstaten over 35 van 69 zetels, met de stemmen van Nedersaksen worden dat er 41. Daarmee wordt het voor Schröder vrijwel ondoenlijk om de oppositie te negeren. Tot nu slaagde de regering er nog wel eens in om één CDU-deelstaat uit het oppositieblok te wrikken, bijvoorbeeld met een subsidie voor een regionaal project. Daar komt nog iets bij. Als er een patstelling ontstaat tussen de (rood-groene) Bondsdag en de Bondsraad moet in de zogeheten Vermittlungsausschuss een compromis gezocht worden. In dat college had rood-groen voorheen een meerderheid, maar heerst sinds gisteren een patstelling. Vraag is nu welke consequentie Schröder aan de grotere machtspositie van de christen-democraten zal verbinden.

Wolfgang Clement, minister voor Economie en Werkgelegenheid, zei gisteravond dat de regering eigenlijk niet anders kan dan toenadering te zoeken tot de oppositie. De christen-democraten op hun beurt deden er alles aan om niet al te triomfantelijk te lachen en beloofden `constructief meedenken'. Daarmee tekenen zich de contouren af van een informele `grote coalitie'.

Koch en de zijnen hebben al duidelijk gemaakt waaraan ze wel en waaraan ze zeker niet zullen meewerken. Belastingverhoging is taboe, hervorming van de dure en starre verzorgingsstaat dringend geboden. Alleen met een neoliberaal beleid is de regering in de Bondsdag welkom.

Daarmee is een richtingenstrijd binnen de SPD vrijwel een gegeven omdat de partij zowel neoliberale en hervormingsgezinde politici herbergt, als wakkere bewakers van sociale verworvenheden. Vanuit de rechtervleugel van de partij werd gisteravond al geroepen dat er in de aanstaande discussie geen taboes mogen bestaan. De vakbonden waarschuwden prompt dat de partij zich niet mag verloochenen. Michael Sommer, voorzitter van overkoepelende vakverbond DGB, waarschuwde voor een al te knusse verhouding met de CDU.

Schröder zelf laveert meestal tussen de twee polen in zijn partij. In de weken na de Bondsdagverkiezingen afgelopen najaar leek Schröder meer te luisteren naar de linkervleugel.

De nieuwe machtspositie van de CDU zal Schröder tot actie dwingen. Maar of de dure Duitse verzorgingsstaat ook daadwerkelijk de ingrijpende sanering krijgt die iedereen al jaren bepleit maar niemand aandurft, moet worden afgewacht. De christen-democraten kunnen heel helder formuleren wat er anders moet in Duitsland, maar ook zij worden altijd wat stiller als het gaat om de weg erheen.

    • Michel Kerres