Een gezonde muur van parelmoer

Twee soorten klanten heeft Carl Giskes, leemverkoper: de ecologische klant, wars van kunststof en chemicaliën en de artistieke klant, die gaat voor de kunstzinnige uitstraling en het boetseren van muren met nisjes en gewelven. Vooral de laatste categorie is hard in omvang aan het toenemen, zegt Giskes, want leem is hot. Zo zond hij onlangs een pallet met zakjes leemstuc de oceaan over naar het huis in aanbouw van filmster Bradd Pitt. Daarna gaat Giskes naar Berlijn, waar hij de tuinen van de stedelijke moskee helpt aanleggen. Terwijl hij nog maar net terug is van het geven van workshops in Marrakesh, Marokko, over het gebruik van Tadelakt: een oeroude badkamerplamuur.

Wie in leem woont, bespaart op dokterskosten, zegt Giskes, want leem is puur natuur zonder toevoegingen. Leem is een mengsel van zand – voor de hardheid – en klei – voor de hechting. Buiten kijf vanwege vele onderzoeken staat dat leem de luchtkwaliteit binnenshuis verbetert. Leem zuigt overtollig luchtvocht als een spons in natte tijden op om het in droge perioden langzaam weer af te staan. Leem dempt geluid en tempert schommelingen in temperatuur. Leem doodt schimmels en heeft een zachte, natuurlijke uitstraling. Anderzijds is leem kwetsbaar. Wantrouwenden menen dat bouwen met leem in nat Nederland vragen is om ellende; het zou niet slijtvast zijn en in aanraking met water wordt het gewoon weer papperige modder. Onzin, zegt Giskes, zolang je maar goed bouwt.

Nu zijn er vele soorten leem. Ten eerste moet het gebruik van leem buitenshuis worden onderscheiden van de leemlaag binnenshuis. De wereld staat vol met lemen huizen, van het eenvoudige Afrikaanse hutje tot de monumentale moskee van Djenné, en van de lemen villa's in Jemen tot het vakwerkhuis in Limburg allemaal van leem. Ook hier en nu worden steeds meer huizen en kantoren zonder probleem uit leem opgetrokken. Alleen: is de buitenmuur van leem, dan dient het dak erboven voorzien te worden van overstek. Leem mag nat worden, zolang het maar kan drogen en regenwater er niet langs stróómt.

Toch vindt de huidige leemhausse met name binnenshuis plaats. Een groeiend spectrum aan producten staat de consument daarvoor ter beschikking. Er is tegenwoordig zelfs leemverf, maar die mist de zo geprezen bouwfysische eigenschappen van leem. Om die eigenschappen optimaal te benutten, kan het best een dikke laag basisleem worden aangebracht. Basisleem ziet er net zo bruin uit als het klinkt en wordt gewonnen in binnenlandse rivierbeddingen. Het wordt gemengd met stro, houtsnippers of hennep, ter verharding wordt wei of bier toegevoegd. Basisleem wordt geleverd in zakjes van 25 kg of bigbags (1.250 kg, vanaf 4 euro per vierkante meter per laag van een centimeter) en kan eigenhandig in een of twee lagen (vertinnen en uitrapen) op de muur worden gesmeerd, zo nodig na het aanbrengen van een primer op de niet hechtende ondergrond en jute (of rietmatten bij plafonds) voor het wapenen van gaten en kieren. Ideaal is leem in combinatie met een slangenstelsel waar de HR-ketel lauwwarm water doorheen pompt: de warmtemuur.

Sommigen vinden de kleiige grove basislemen muur al mooi, strak en hard genoeg, maar meestal komt er een laagje zandige leemfinish op, ter verfraaiing en versteviging. Leemfinish (rond 5 euro per vierkante meter per stuclaag van maximaal 3 mm) kan en wordt steeds vaker ook zonder basisleem op de bestaande stuclaag gesmeerd. Het wordt geleverd in zakjes poeder van 25 kilo, die gemengd met water worden aangebracht zoals gewone stucpleisters. Het arsenaal aan kleuren en soorten is de laatste jaren enorm uitgebreid, met spannende namen als Cervantes-Terra (Topleem) Iquitos-groen of Djenné-rood (Tierrafino). De laatste komt niet uit Mali, maar uit de buurt van Kassel, in Duitsland. Waar precies wil Giskes niet zeggen, wel dat het op de muur komt zoals het uit de grond is gehaald, zonder pigment of synthetische toevoegingen. De kleuren zijn bijgevolg uniek, maar niet onuitputtelijk, zodat het devies luidt: houdt een beetje over voor reparaties (opgedroogde leem verpulveren en weer aanmaken met water). Kwetsbare plekken kunnen ter versteviging worden nagestreken met fix, een soort behangplaksel. Voor de speciale effecten bestaan er verder toevoegingen als parelmoerzand en zwarte glimmer, waarmee de muur gaat glimmen en schitteren. Met Tadelakt – een verpulverde Marokkaanse kalksteen – kan voorts de badkamer worden omgetoverd tot Hammam.

Zelf leemstuken is mogelijk, maar moeilijk. Stuken met leem is veel gezonder, maar zwaarder dan met gewone stuc. Anderzijds werkt leem niet zo jachtig, omdat het niet snel uitdroogt. Aan te raden is eerst een stukje te proberen, ergens in een weinig bezochte bovenkamer. Is het resultaat niet strak genoeg of heeft men gewoon geen zin, dan zijn er nog altijd de ervaren leemstukadoors. Die vertinnen, uitrapen en stuken uw muren een stuk sneller, strakker en schoner.

Websites: www.tierrafino.nl; www.leemstuc.nl; www.topleem.nl; www.euroleem.nl