Een diplomatendochter in de Haagse arena

Lousewies van der Laan, het D66-kamerlid dat twee keer zoveel voorkeurstemmen trok als de nieuwe fractievoorzitter Boris Dittrich, zag ervan af om D66-leider te worden. Ze moet nog erg wennen aan Den Haag.

Het kost Lousewies van der Laan nooit moeite om de camera's te vinden. Waar ze komt trekt de ex-Europarlementariër en ex-woordvoerster van Eurocommissaris Hans van den Broek de aandacht. De tamelijk geruisloze wijze waarop ze deze dagen haar entree maakt in de Nederlandse politiek, als Kamerlid voor D66, doet daarom verbazen.

Tijdens de live-televisieuitzending van de verkiezingsavond waar ex-fractieleider Thom de Graaf zijn aftreden bekendmaakte, was Van der Laan nummer twee op de lijst en gedoodverfd opvolgster van De Graaf nauwelijks zichtbaar. Twee dagen later maakte de fractie bekend dat niet Van der Laan, maar nummer drie op de lijst, Boris Dittrich, Thom de Graaf gaat opvolgen. Van der Laan wil eerst ervaring opdoen als gewoon Kamerlid, zo luidde de verklaring. Of eigenlijk ging het zo: Van der Laan had nog haar bedenkingen en Dittrich stond al klaar. Dus was de kwestie snel opgelost.

Voor iemand die volgens ex-minister en prominent D66'er Laurens-Jan Brinkhorst ,,altijd het vuur aantrekt' is die weifelende opstelling opmerkelijk. Enkele jaren geleden ging het nog net omgekeerd. Toen parachuteerde zij zichzelf van nummer drie op de lijst voor het Europarlement tot lijsttrekker van de Eurofractie. Tot ergernis van collega Bob van den Bos, die door de partijleiding eigenlijk als nummer 1 naar voren was geschoven. Maar bij D66 hebben de leden het laatste woord en na een intensieve publiciteitscampagne Van der Laan verkocht zichzelf als het nieuwe energieke gezicht van D66 – veroverde zij meer stemmen dan de oudere en ervaren Van den Bos. D66-leden gunden haar als nieuwkomer in de Tweede Kamer de tweede plaats op de lijst, bóven het veel ervarener Kamerlid Boris Dittrich. Ze vergaarde bij de laatste verkiezingen ook twee keer zoveel voorkeursstemmen als hij – 58.588 tegen Dittrich 25.584. Maar toen opvolging van De Graaf aan de orde kwam ging de rem erop. ,,Ik wil eerst zien of het klikt tussen mij en Den Haag', zei ze.

Als woordvoerster van ex-Eurocommissaris Hans van den Broek was zij de lieveling van Brusselse journalisten. Ze spreekt vloeiend Engels, Frans en Duits en gold als betrouwbaar. Binnen D66 manifesteerde Van der Laan zich in 1998 in `Opschudding, de beweging van jongeren die de partij wilde vernieuwen. De boodschap van D66 was goed volgens haar, maar ,,de verpakking deugde niet.' Bedreven in oneliners, is Van der Laan een typische representant van de `marketinggeneratie': hoe je iets zegt, verdient zeker zoveel aandacht als wat je zegt.

Van der Laan wil de wereld beter maken, maar houdt het wel graag praktisch. Een broodje kopen bij de dure railtender, zodat de treincatering kan blijven bestaan, noemde ze in een interview met deze krant ook een manier van werken aan een betere wereld. In het Europarlement werkte ze mee aan de Campaign For Parliament Reform die het imago van het Europarlement moest verbeteren na berichten over fraude. Dit initiatief leidde tot een gedragscode vooralle Nederlandse Europarlementariërs, die sindsdien een overzicht maken van hun gedeclareerde onkosten. Ook was ze een van de ijveraars voor het afschaffen van de vrijdagvergaderingen in Straatsburg, die ledenin staat stelden de dagvergoeding op te strijken en vervolgens naar huis te gaan.

Bij collega's wekt ze zowel bewondering als irritatie. Illustratief is de column die GroenLinks-Europarlementariër Kathelijne Buitenweg aan haar wijdde in het laatste nummer van het partij van GroenLinks. ,,Woedend heeft ze me vaak gemaakt', schrijft Buitenweg. ,,Als ze publiciteit zocht en vond over onderwerpen waar ze eigenlijk weinig aan had gedaan.' Aan de andere kant, was ze ook een ,,tikkeltje jaloers'. Ze memoreert de vele pagina's tellende notities die de GroenLinks-fractie schreef, maar onopgemerkt bleven: ,,`Schieten uit de heup' kan een zinnige aanvuling zijn als het een vruchtbare discussie stimuleert en meer inzicht geeft in onze opvattingen en ons werk.'

Van der Laan is een `flapuit', zegt een andere ex-collega in het Europarlement, Michiel van Hulten (PvdA). ,,Ze heeft een keer opgeroepen om de banden met het Vaticaan te verbreken. Toen had ze in één klap alle katholieken in het Europarlement tegen zich. Ze is moeilijk te remmen. ,,Ze belt gewoon rechtstreeks met Prodi als ze dat nodig vindt. Gebrek aan ,,existentiële onzekerheid' noemt Brinkhorst Van der Laans meest opvallende eigenschap. ,,Ze is niet bang. Dat is heel on-Nederlands.

Met name haar moeder voedde haar op in de overtuiging dat willen kunnen is en dat je in het leven wat moet willen. Op haar studiejaren in Leiden na, bracht Van der Laan haar leven door buiten Nederland. Aan haar moeder, die stad en land afreisde om een goede school voor haar te vinden, dankt Lousewies haar opleiding aan het United World College in New Mexico, deel van een keten van prestigieuze scholen waar ook prins Willem-Alexander studeerde. ,,De mentaliteit daar was: wie iets wil, kan het krijgen maar moet er voor vechten, vertelt mevrouw Van der Laan. ,,Als lid van de `mountain rescue' vond Lousewies dat er paarden op school moesten zijn. `Nou', zei de schoolleiding, `ga die paarden dan maar kopen.' Die paarden zijn er pas jaren later gekomen, maar het illustreert wel de mentaliteit. Alles kon, maar je moest het zélf doen.'

Als scholier van die kostschool verklaarde Van der Laan ooit tegen de New York Times dat ze later de eerste vrouwelijke ambassadeur in Moskou wilde worden. Haar ambitie is met de jaren niet geluwd. Integendeel. ,,Ze heeft gezegd dat ze voorzitter van de Europese Commissie wil worden', weet Van Hulten.

,,Mijn pupil', noemt Laurens-Jan Brinkhorst Van der Laan. Hij ontmoette haar op een feestje van zijn dochter Laurentien, die toen net als Lousewies in Brussel werkte. Verrast door haar lef heeft Brinkhorst haar ,,mentaal gestimuleerd' om actief te worden in D66. Hij is een van de vele mentoren die Van der Laan tot haar beschikking heeft. Hans van den Broek en Johannes ter Haar belt ze ook vaak om raad.

De ambitie heeft ze van haar moeder, zegt Brinkhorst. Haar vader, diplomaat bij de Wereldbank en de PanAmerican Health Organisation, is meer muziekliefhebber dan carrièremaker. ,,Hij is relaxter', zegt Brinkhorst.

Het was niet Van der Laan zélf die het initiatief nam om naar Den Haag te komen, zegt haar moeder. Maar omdat D66 een beroep op haar deed, vond ze dat ze niet kon weigeren. Lousewies zelf zegt overigens dat het wél haar idee was: de verruwing in de Nederlandse politiek sinds de opkomst van Pim Fortuyn en de verbazing daarover in het buitenland dreven haar naar Den Haag, zegt ze. Haar doel: van Nederland weer een ,,A-merk maken'. De zieltogende partij wilde haar in ieder geval graag in de Kamer hebben. ,,Ik heb haar gevraagd', zegt D66-voorzitter Gerard Schouw. ,,Ze kan snel tot de kern komen en daar een D66-oplossing aan koppelen', zegt hij. ,,Ze kan helder verwoorden wat ze vindt', zegt ook lijsttrekker Dittrich ,,dat heeft D66 nodig.'

Volgens Brinkhorst heeft Van der Laan ,,oog voor dingen die nog niet waar zijn, maar dat wel kunnen worden.' Voor haar afstudeerscriptie aan het Instituut voor Lucht en Ruimterecht in Leiden ontwierp ze een juridisch stelsel voor een aerospace-plane dat het midden houdt tussen een space shuttle en een gewoon vliegtuig. Het aansprakelijkheidsregime voor deze supersonische concorde ligt dankzij Van der Laan klaar, het apparaat moet alleen nog gemaakt worden. Dat, zegt ze zelf, ,,vind ik dus heerlijk. Een systeem bedenken voor iets dat er nog niet echt is.' Ze heeft een ,,intellectualistisch idee over hoe de wereld eruit zou moeten zien', zegt co-directeur van het Instituut voor Lucht en Ruimterecht Frans von der Dunk.

Maar wat Van der Laan met Nederland wil, waar ze alleen tijdens haar rechtenstudie heeft gewoond, is vooralsnog onduidelijk. Hypotheekrenteaftrek? Hervorming van het ziektekostenstelsel? Asielbeleid? Het is gissen waar ze staat. Is ze rechts of is ze links? ,,Meeleven met de minima is niet haar sterkste kant', weet Van Hulten. Maar ze houdt zich weer teveel bezig met de verdrukten in de wereld om `rechts' genoemd te worden. Dat heeft ze gemeen met haar vader, die het werken met Mexicaanse vluchtelingen in El Paso verkoos boven de bureaucratie bij de Wereldbank.

Politiek als machtsspel boeit haar niet. Het eerste Kamerdebat over Irak dat ze vorige week meemaakte, viel haar tegen: ,,Het ging alleen maar om de vraag of CDA en PvdA naar elkaar toekruipen. Dan denk ik: waar gáát dit over?' Het meest bevlogen is ze als ze praat over het belang van Europese samenwerking. Ze wil bijvoorbeeld het Europese landbouwbeleid hervormen. ,,Als we echt iets willen doen tegen het onrecht in de wereld, kunnen we er niet onderuit onze markten te openen en de dumping van bijvoorbeeld suiker te stoppen', aldus Van der Laan.

Maar is het Europa het onderwerp dat D66 er electoraal weer bovenop kan helpen? Jazeker, meent Brinkhorst. ,,Je moet je niet blindstaren op nationale onderwerpen. De tijd is toch echt gekomen dat we Europees worden.'

,,Prima om dingen te agenderen die onder de kiezers nog niet echt leven', vindt ook Dittrich ,,D66 moet meer zijn dan een doorgeefluik voor de wensen van de kiezer.' ,,Nationale kwesties boeien haar trouwens wél', beweert Gerard Schouw. In het bewindsliedenoverleg tijdens Paars II, waar Van der Laan als Europarlementarier mocht aanschuiven, zat ze ,,met glimoogjes te luisteren als het over de NS ging.'

Of Van der Laan compromissen kan sluiten, gas kan terug nemen of juist woede kan veinzen als dat nodig is, zal nog moeten blijken. Van Hulten ,,houdt zijn hart vast', zegt hij ,,maar ik heb mijn hart wel vaker vast gehouden en tot nu toe lukte altijd alles.'

Zelf vraagt ze zich af of ze als Tweede Kamerlid wel evenveel zal kunnen klaarspelen als in het Europarlement. ,,Door haar toedoen als Europarlementariër', zegt Van der Laan, ,,is bijvoorbeeld een ziekenhuis geopend in Gaza.' Dat soort tastbare resultaten wil ze ook in de Kamer zien. Anders hoeft het niet.

Brinkhorst ziet het Kamerlidmaatschap als een stap in haar carrière. ,,Corvee', noemt hij het. ,,Als je internationaal iets wilt bereiken, is een nationaal parlement een leerschool waar je doorheen moet.'

,,In huize Van der Laan geldt een gouden regel', vertelt mevrouw Van der Laan: ,,breng anderen nooit in verlegenheid.' Bob van den Bos, die door toedoen van Van der Laan in 1999 het fractievoorzitterschap van de D66 Eurofractie misliep, beaamt dat Lousewies zich hieraan houdt. ,,De campagne was hard tegen hard, maar zij heeft mij nooit openlijk gediskwalificeerd', zegt hij. ,,Als je een diner hebt, trek je een behoorlijke jurk aan en als iemand iets voor je heeft gedaan, schrijf je een thank you note. Tutoyeren doe je alleen als je daartoe nadrukkelijk wordt uitgenodigd. Zo is Lousewies opgevoed.'

En daarom was Lousewies verbaasd toen premier Balkenende haar in een televisieuitzending onlangs zomaar met `je' aansprak. Dat betekent namelijk dat zij hem ook moet tutoyeren. Van der Laan kaartte de kwestie aan bij de woordvoerder van de premier, waarna Balkenende de kwestie oplostte door haar alsnog officieel uit te nodigen om `je' tegen hem zeggen.

De leefregels uit haar ouderlijk huis kunnen haar aan het Binnenhof nog weleens opbreken. In het Europarlement wacht de tegenstander tot je bent uitgesproken alleen al om de simultaanvertaling niet in de war te schoppen. Maar in de Kamer moet je de interruptiemicrofoon gebruiken. Het verkiezingsdebat met CDA-minister De Hoop Scheffer en GroenLinks-Kamerlid Marijke Vos, twee weken geleden, viel Van der Laan al zwaar tegen. ,,Ik kwam er nauwelijks tussen', zegt ze. Haar moeder sloeg het debat met verbazing gade. ,,Echt onbehoorlijk hoe iedereen door elkaar heen tetterde', zegt ze. Van der Laan moet de mores van de Nederlandse politiek nog leren. ,,Ik maak mij grote zorgen, zegt haar moeder ,,Lousewies is niet gemeen genoeg.' Ze waarschuwt alvast: ,,Zodra ik ontdek dat ze trucjes uithaalt of oneerlijk wordt, ga ik een stevig gesprek met haar voeren.'

Brinkhorst voorspelt: ,,Ze zal moeten afzien, geduld hebben en accepteren dat ze moet slikken van mensen die tweederangs zijn.'

    • Daniela Hooghiemstra