Willem Breuker: 'Wat Weill deed was nooit licht en lullig'

Wat is voor u de mooiste noot?

'Dat is een passage uit het lied 'Come up from the fields, father' van Kurt Weill, op een gedicht van Walt Whitman. Weill vluchtte in 1933 uit nazi-Duitsland, naar Parijs; in 1935 is hij naar Amerika gegaan, waar hij tot zijn dood is gebleven. Whitman (1819-1892), de aartsvader van de Amerikaanse poëzie, was diep onder de indruk van de Amerikaanse Burgeroorlog (1861-1865) en bezocht in zijn vrije tijd de gewonden van het front. Weill's Whitmancyclus maakte deel uit van een campagne voor Amerikaanse inmenging in de Tweede Wereldoorlog. In 1942 componeerde hij de eerste drie liederen, in 1947 nog eentje. Dit lied, het laatste, gaat over een moeder die denkt dat ze goed nieuws krijgt over haar zoon, een soldaat. Maar hij blijkt te zijn omgekomen. Haar hoop slaat om in wanhoop. De mooiste passage komt aan het slot:

'O that she might withdraw

unnoticed silent from life, escape and withdraw,

To follow, to seek, to be with her dead son.'

Whitman vertolkt hier zonder één woord teveel te gebruiken het gevoel van onmondige mensen, eenvoudige lieden van het platteland, die geen kranten lazen en weinig communiceerden. Maar ze moesten wel meevechten, en wisten niet waarom. Zo is het altijd in een oorlog. De compositie van Weill volgt de emotie van de tekst op de voet. Het is geen 'zielig lied', meer een razende storm.'

Wanneer hoorde u dit lied voor het eerst?

'Op een Weill-festival in Düsseldorff in 1994, vertolkt door Wolfgang Holzmeier. Ik was totaal overdonderd. Ik heb Weill ontdekt toen ik begin jaren zeventig muziek voor acteurs begon te componeren, voor regisseur Leonard Frank. Acteurs hebben maar een bereik van één octaaf, daar moet je rekening mee houden. Anderen zeiden toen: je moet eens naar Weill gaan luisteren, jouw werk lijkt daar wel op. Ik ben het gaan onderzoeken, en was stomverbaasd toen ik voor het eerst zijn bladmuziek zag: het zag er zo simpel uit. Sindsdien ben ik een soort Weill-expert geworden.

In 1997 heb ik met Carrie de Swaan voor Radio 4 twaalf uitzendingen van vier uur over hem gemaakt, waarin zijn hele oeuvre aan bod kwam.'

Hoe heeft Weill uw eigen spel beïnvloed?

'Ik ben autodidact. Ik bespeel mijn instrumenten (saxofoon en klarinet) zoals ik dat wil en maak geen onderscheid tussen genres. Het componeren heb ik ook mezelf geleerd. Vanaf mijn vierde jaar ben ik in de muziek mijn eigen weg gegaan. Mijn ouders zei het allemaal niet zoveel. Ze hebben elkaar ontmoet op een socialistisch zangkoor, maar door de oorlog en de ellende en schaarste die daarop volgden, verloren ze hun interesse voor culturele dingen een beetje. Ik kocht platen van het geld dat ik verdiende met mijn krantenwijk en ontdekte alles, van Schönberg tot jazz. Op het conservatorium vonden ze mijn eigengereidheid niet leuk; daar ben ik afgestuurd.

'Wat ik van Weill vooral bewonder, is de manier waarop hij in het leven stond. Hij is voor het toneel gaan componeren omdat hij weg wilde van het pluche, van het opera-gedoe. Wat hij deed was nooit licht en lullig, het was altijd maatschappelijk bewust. Als ik alleen maar thuis noten moet verzinnen, droog ik op. Dat is niet goed. Een muzikant moet reizen, mensen ontmoeten, voor elk denkbaar publiek durven optreden. Met het Willem Breuker Kollektief hebben we onlangs in China gespeeld voor zalen met duizenden tieners, in dorpen waar nooit iets gebeurt. Ze luisterden met groot respect en liefde. Vroeger speelden we ook wel voor vier- tot achtjarigen, dat ging er altijd in als koek. Kinderen hebben nog een heel oprechte luisterervaring. Later dringt de muziekindustrie je een bepaalde smaak op en word je geleerd wat mode is. Maar dat is allemaal onzin. Muziek is wáár, of het is niks. Meer valt er niet over te zeggen.' M

De cd Kurt Weill (1900-1950) (Koch Schwann 314 050) bevat o.m. de Four Walt Whitman Songs. Bariton: Wolfgang Holzmair, dirigent: Marc-Andreas Schlingensiepen.

Op de website van NRC Handelsblad is het bewuste fragment te horen: www.nrc.nl

Sandra Heerma van Voss is redacteur van NRC Handelsblad.

Illustratie Iris Kiewiet (Art Connection)

[streamer] 'Acteurs hebben maar een bereik van één octaaf, daar moet je rekening mee houden.'