Een eiland der zaligen

Waak, bid en blijf thuis. Vooral Duitsers protesteren tegen de dreigende oorlog tegen Irak. Heeft de Duitse volksaard Gerhard Schröder bekeerd tot vredesduif en geïnspireerd te breken met George Bush? Over flakkerende kaarsjes, vrede en socialisme en Oost-Duitse angst voor nieuwe propaganda. `Ik wil geen vierkwartsmaat, ik wil dansen.'

Het kerkorgel haalt onheilspellend uit. Lied 430 uit de evangelische gezangenbundel. ,,Gib Frieden Herr, gib Frieden.'' De Dreikönigskirche is vol, laatkomers moeten staan onder het zandsteenreliëf met de Totentanz. De meeste bezoekers kennen gezang 430 uit hun hoofd. Een peuter roept nog opgetogen `een engel, een engel', maar wordt met een sissend commando tot zwijgen gebracht.

Het is maandag 27 januari, 17.00 uur. In New York legt Hans Blix net zijn eerste rapport over de wapeninspecties in Irak voor aan de VN-Veiligheidsraad. In Dresden Neustadt wordt gebeden voor George W. Bush. ,,O komm, du Geist der Wahrheit.''

Predikant Hanno Schmidt, een kleine beweeglijke man met breed uitwaaierend grijs haar, houdt zijn gemeente voor dat de dinosaurussen zijn uitgestorven omdat ze te veel pantser hadden en te weinig hersens. ,,We gaan het ze toch niet nadoen?''

Schmidt en de honderden deelnemers aan het maandagvondgebed willen een oorlog in Irak tegenhouden. ,,We zijn een opsporingscommando op zoek naar vrede, we zijn tegen oorlog, we zijn niet tegen Amerika en al helemaal niet voor Saddam Hussein.''

De predikant herinnert aan de vliegtuigbom uit de Tweede Wereldoorlog die een week eerder het verkeer in de binnenstad lamlegde: de gevolgen van een oorlog draag je decennia met je mee.

Schmidt is niet optimistisch. ,,Het is denkbaar dat we te laat vertrokken zijn om de vrede nog te achterhalen, dat we haar achterna rennen, buiten adem, met de tong uit de mond.'' Maar, citeert hij de vermoorde Duitse verzetsheld en theoloog Dietrich Bonhoeffer: ,,Elke omwenteling en elke vernieuwing moet bij onszelf beginnen.''

Ook George W. Bush refereerde aan Bonhoeffer toen hij vorig voorjaar Berlijn bezocht en vriendelijke woorden sprak tot de Bondsdag. In restaurant Tucher ging Bush bij die gelegenheid een hapje eten met toen nog `my good friend, Gurherd'. Gerhard Schröder had Irak destijds nog niet op zijn radar, Bush wel.

Negen maanden later kunnen de Amerikaanse president en de Duitse kanselier niet meer door één deur. De een stoomt op naar de Golf. De ander is in het bevriende, westerse kamp uitgegroeid tot de belangrijkste tegenstander van een oorlog. Duitse troepen, zo stelt Schröder sinds augustus keer op keer, zullen niet deelnemen aan een militaire expeditie tegen Saddam Hussein, zelfs niet als de VN daarvoor een mandaat verschaffen. Sindsdien is Duitsland het mikpunt van sarcasme van de Amerikaanse minister van Defensie, Donald Rumsfeld. Duitsland, is ,,een probleem'' uit het ,,oude Europa'' waarvoor maar één devies geldt: ,,Als je eenmaal in een kuil zit, moet je ophouden met graven.''

Land en kanselier bevinden zich in een tot voor kort ondenkbaar geachte positie. Duitsland, was dat niet de trouwste aller Amerikaanse bondgenoten? En was Schröder niet de man die op 11 september 2001 maar vijf minuten nodig had om te beslissen waar hij stond: vast aan de zijde van de Verenigde Staten? De man van de ,,onbegrensde solidariteit''. Was Duitsland met deelname aan gevechten in Kosovo en troepen in Afghanistan niet definitief uitgegroeid tot een middelgrote Europese macht, zelfbewust, maar vast verankerd in het westers bondgenootschap?

Nu staat Duitsland een beetje alleen op de wereld. Angstvallig klampt de regering zich vast aan de nieuwe liefde Frankrijk en weet Schröder zich – uiterlijk sinds woensdagavond – omsingeld door louter vrienden van Bush. Berlijn werd niet eens geïnformeerd over de adhesiebetuiging van acht Europese regeringen aan de Amerikaanse president.

Het is verleidelijk de controverse over Irak te zien als een heroïsche confrontatie tussen twee staatsmannen. Rechts George, patriot, ongeduldig, klaar voor de klap. Links Gerhard, onverzettelijk, opstandig, luis in de pels van de machtige George.

Gerhard Schröder, de vredesduif? Amper. Schröder voert weliswaar een rood-groene coalitie aan, maar pleegt met idealisme behoedzaam om te gaan. ,,Luchtfietserij is niet mijn afdeling.'' Wel heeft Schröder een feilloos gevoel voor wat er in zijn land omgaat en aarzelt hij niet daar politieke munt uit te slaan. In september won hij met zijn `nee' tegen oorlog nipt de al verloren gewaande Bondsdagverkiezingen. In de deelstaten Nedersaksen en Hessen, waar morgen regionale verkiezingen zijn, probeert de SPD met de kwestie Irak de eigen achterban te mobiliseren en een dreigende nederlaag af te wenden – ook al weet elke scholier dat buitenlands beleid niet in Hannover of Wiesbaden wordt gemaakt.

Het `nee' van Schröder is een waagstuk in buitenlands beleid, maar het sluit naadloos aan bij de aversie tegen een oorlog onder brede lagen van de bevolking. Ruim 70 procent van de Duitsers keurt een aanval op Irak volgens opiniepeilingen af.

Auschwitz

De Duitse argumenten tegen een oorlog zijn legio. Het gevaar dat van Saddam uitgaat rechtvaardigt geen oorlog, er is geen plan voor een post-Saddam-tijdperk, een nieuwe brandhaard in het toch al licht-explosieve Midden-Oosten is onverantwoord. In een Duits debat over oorlog is het eigen verleden bovendien nooit ver weg. Dat oorlog de slechtst denkbare vorm van politiek is, zei Schröder deze week, ,,heeft zich diep in ons collectieve geheugen vastgezet. En dat is niet het slechtste [geheugen].'' In Dresden ruimt predikant Schmidt de Avondmaalstafel. Het woord is aan de gelovigen. Maandag 27 januari is niet alleen de dag van Hans Blix, zegt een jonge man, het is ook de 58ste verjaardag van de bevrijding van concentratiekamp Auschwitz. ,,De kampen zijn niet meer, maar de geest die tot Auschwitz heeft geleid is niet weg. Bidden we dat we die geest kunnen weerstaan.'' Een vrouw van middelbare leeftijd: ,,Oog om oog heeft nog nooit vrede gebracht.'' Een kalende man: ,,Ik ben atheïst, maar ik wil met jullie mee.'' Een jonge vrouw brengt groeten over van een vredeswake in Hamburg. Iemand roept in herinnering dat Bush een dag eerder ook naar de kerk is geweest. ,,Blijf hier'', zingt de gemeente, ,,en waakt met mij, waakt en bidt.''

Schmidt geeft instructies voor de stille omgang die volgt. ,,Ik wil een vrolijke, geïnspireerde en dansende optocht, geen marstempo zoals vorige week en ook geen vierkwartsmaat.'' Even later slingert een kleine stoet met flakkerende kaarsjes over de donkere Augustusbrücke, de wind onbarmhartig in het gezicht.

Voor Duitse vredesactivisten is de conjunctuur gunstig. In Keulen bracht de overkoepelende werknemersvakbond DGB vorig weekeinde 10.000 demonstranten op de been. In Geilenkirchen, bij Aken, blokkeerden 400 actievoerders de toegangsweg tot een NAVO-basis. In Leipzig trokken 1.000 mensen van de Nicolaikirche naar het Amerikaanse consulaat. Er werd gebeden voor het Europese hoofdkwartier van de Amerikaanse strijdkrachten in Stuttgart, er werden leuzen gescandeerd in de straten van Berlijn.

Het aantal demonstranten is vergeleken met de honderdduizenden die in de jaren tachtig uit protest tegen kernwapens door de straten trokken gering – een massabeweging is het niet. Predikant Schmidt in Dresden, wijzend op zijn gehoor van enkele honderden: ,,Als ze een lichtshow organiseren rond de Semper Oper, staan hier 50.000 mensen. Moet je nu eens zien. Als ze hun bier en hun bananen hebben, vinden ze het allang goed.'' Wel groeien de acties snel in aantal, het hoogtepunt moet een grootse manifestatie worden in Berlijn op 15 februari.

De vredesactivisten vormen een heterogeen gezelschap. Op universiteiten neemt de antiglobaliseringsbeweging Attac het voortouw. ,,We concentreren ons nu vrijwel volledig op de oorlog'', zegt Barbara Fuchs van Attac Duitsland in Berlijn. De vakbonden doen mee. De SPD, de PDS en de Groenen verzorgen elk hun eigen manifestaties. Diverse instellingen voor Friedesforschung, polemologie, leveren analyses en argumenten.

Intellectuelen en kunstenaars hebben zich geschaard achter de kunstenaar Klaus Staeck, die vanuit Heidelberg actie voert. Hij verzamelde handtekeningen van onder anderen de zangeres Katja Ebstein en de popzanger Wolfgang Niedecken, van de actrice Hannelore Elsner, de historicus Hans Mommsen, de jonge auteurs Ingo Schulze en Roger Willemsen en, onvermijdelijk, de oude Nobelprijswinnaar Günter Grass. Duitse media laten de chansonnier Konstatin Wecker en de vice-president van uitgeverij Burda (onder meer roddelblad Gala) aan het woord over hun recente verblijf in Irak.

Bijzonder actief zijn de kerken. De nieuwe aartsbisschop van Hamburg, Werner Thissen, oogstte zondag tijdens zijn eerste preek veel applaus met een pleidooi voor een rechtvaardige vrede. In Dresden kan men nu dagelijks terecht voor een vredesgebed: Dreikönigskirche maandag, Frauenkirche woensdag

Hoffnungskirche donderdag, Trinitatiskirche vrijdag. ,,We gaan door zolang het nodig is'', zegt dominee Schmidt.

In de nieuwe deelstaten grijpt het verzet tegen de oorlog terug op netwerken en hoofdrolspelers uit de nadagen van de DDR. In 1989 baarde de predikant Friedrich Schorlemmer in Wittenberg opzien met de actie `zwaarden tot ploegscharen' en groeide uit tot het boegbeeld van de vredesbeweging in het oosten. Ook nu staat Schorlemmer weer vooraan. Polemiek is bij hem in goede handen. ,,Als ik Rumsfeld hoor lachen, weet ik hoe er in de hel gelachen wordt'', zegt hij op een SPD-manifestatie in Dresden. ,,Als ik Powell hoor zeggen dat hij desnoods zonder VN-mandaat oorlog wil voeren, dan denk ik: ik zit in de verkeerde film.'' Alle oorlogen, ook oorlogen die onheil willen voorkomen, betoogt Schorlemmer, ontaarden uiteindelijk in onrecht. ,,Was de vernieling van deze stad, de vernieling van Dresden, gerechtvaardigd?''

In het oosten is de kritiek op Bush pittig en wijd verspreid. Tijdens een etentje bij kennissen in Mecklenburg-Voor-Pommern, beiden werkzaam in het bedrijfsleven, fileert de gastvrouw eerst het wereldbeeld van de Amerikaanse president om dan pas de gerookte ganzenborst aan te snijden. In het kort: Bush is gevaarlijk, want bereid om duizenden te offeren aan het eigen belang, de olie.

Het is de herinnering aan de communistische dictatuur die in het oosten de aversie tegen de oorlog voedt, zegt Schorlemmer in zijn kantoor in Wittenberg, op een steenworp afstand van het graf van de hervormer Maarten Luther. ,,De Oost-Duitsers hebben onder een supermacht geleden. De DDR was bezet en tegelijk moesten we de Russen onze vrienden noemen en alles goedkeuren wat ze deden omdat zij de goede macht waren. Nu zijn de Russen er niet meer en beweren de Amerikanen dat ze het goede vertegenwoordigen. Daarom zijn de Oost-Duitsers al bij voorbaat achterdochtig.

,,De Oost-Duitsers hebben ook langer geleden onder de gevolgen van de Tweede Wereldoorlog. Er was hier geen Marshallplan, maar een bezettingsmacht die het land leegroofde. De West-Duitsers werden gepamperd, wij geplunderd. De Oost-Duitsers hebben daarom een levendige herinnering aan oorlog.''

Het begrip vrede speelde in de propaganda van de DDR een prominente rol. Vrede en socialisme waren een eenheid. Het socialisme is gesneuveld, maar, zegt Schorlemmer, het woord vrede heeft een bijzondere en positieve betekenis behouden. Ook al noemden de communisten hun leger een vredesleger. Schorlemmer: ,,Als Bush nu zegt dat hij een diepe weemoed heeft naar vrede, maar tegelijk een hightech-leger van 150.000 man laat marcheren, dan weten bijna alle Oost-Duitsers: die liegt, die wil oorlog, die wacht alleen nog op het juiste moment. Wat zich daar afspeelt is propaganda en wij moeten dat nog geloven ook. Wie net een dictatuur achter zich heeft gelaten staat sceptisch tegenover nieuwe propaganda.''

Het einde van de DDR heeft volgens Schorlemmer ook bewezen dat conflicten niet met oorlog opgelost hoeven worden, maar dat vreedzame politiek daadwerkelijk iets kan bewerkstelligen. ,,We zijn hier in Midden-Europa bij de confrontatie tussen de supermachten een paar keer rakelings aan een catastrofe ontsnapt. Uiteindelijk zijn we niet door een oorlog bevrijd, maar dankzij een concept voor gezamenlijke veiligheid, ontworpen door politici die bereid waren zich in de noden van de ander te verplaatsen. Ook de sluwe woestijnvos Saddam Hussein kan met niet-militaire middelen verwijderd worden.''

Neo-isolationisme

Het Duitse verleden is niet voor iedereen inspiratiebron. Barbara Fuchs van Attac, geboren tijdens een luchtaanval, ontleent de motivatie voor haar antioorlogsengagement volledig aan het huidige conflict. ,,De Tweede Wereldoorlog is geen motief. Ik wil niet dat de aarde en het leven door oorlog worden vernield, alleen omdat anderen hun economische hegemonie willen verstevigen.'' Voor kunstenaar Klaus Staeck speelt de eigen geschiedenis wel mee. ,,We hebben ons lesje in de oorlog wel geleerd. Na de oorlog werd in het VN-Handvest de hoop op een nieuwe toekomst gedefinieerd. Die regels mag je nu niet zomaar overtreden. Daaruit volgt een grote verantwoordelijkheid voor iedereen.''

Twee weken geleden zaten Staeck en Schorlemmer een avondje met Schröder bijeen in de banketzaal van de kanselarij, samen met twintig andere intellectuelen en kunstenaars. Ze waren er niet gerust op dat de kanselier zijn rug recht zou houden. De druk uit de Verenigde Staten was groot en minister van Buitenlandse Zaken Joschka Fischer had in een vraaggesprek de indruk gewekt dat Duitsland in de Veiligheidsraad wellicht toch zou instemmen met een resolutie die oorlog legitimeert. Duitsland is sinds 1 januari tijdelijk lid van de Raad en neemt vandaag bovendien het voorzitterschap op zich. Als Colin Powell komende week nieuwe bewijzen tegen Saddam op tafel legt, hanteert Fischer de voorzittershamer.

Gastheer Schröder wist het gezelschap te overtuigen. Staeck: ,,De regering weet dat ze nu niet meer kan zeggen: 1 april, we zijn van mening veranderd.'' Van verschillende kanten kreeg Schröder het advies zijn mening dan ook met meer zelfvertrouwen uit te dragen. Twee dagen later sloot Schröder een Duits `ja' tegen een oorlogsresolutie expliciet uit, de intellectuelen besloten de kanselier openlijk rugdekking te verlenen. Staeck is geen grote bewonderaar van de kanselier (,,te neoliberaal''), maar gelooft Schröder als hij zegt dat zijn houding niet is ingegeven door louter tactische overwegingen. ,,Schröder ontdekt een nieuwe rol voor zichzelf.'' Na alledaagse en `kleine' politieke kwesties ,,speel hij nu een internationale rol met veel verantwoordelijkheid. Daar is hij zich zeer van bewust.'' Ook Schorlemmer kreeg de indruk dat Schröder ook uit ,,medeleven en begrip'' opereert, niet uitsluitend uit opportunisme. Schorlemmer gelooft echter niet dat Schröder zich ziet als de aanvoerder van een nieuwe alliantie. ,,Dat wil hij helemaal niet.''

Schröders resolute `nee' is door de conservatieve pers en de oppositie herhaaldelijk als `neo-isolationisme' onder vuur genomen. De politicoloog Christian Hacke uit Bonn koestert sympathie voor de argumenten van de regering, maar vindt haar optreden onverantwoord. Hij verwijt de Duitse regering dat ze niet handelt als diplomaat, maar als openbaar aanklager.

Schröder heeft een veel te groot risico genomen, vindt Hacke. Mocht een oorlog toch nog worden afgewend, ,,dan kun je niet anders dan constateren dat Duitsland daaraan substantieel heeft bijgedragen.'' Daar staat tegenover dat Duitsland de belangrijkste internationale vriendschap op het spel heeft gezet. ,,Ze hebben geen nuchtere afweging van belangen gemaakt. De relatie met de VS is voor jaren verstoord. Zolang Schröder en Bush aan het bewind zijn, zal het niet meer tot een vertrouwensrelatie komen.''

Hacke beschrijft Duitsland als ,,een eiland der zaligen'' dat denkt zonder argumenten van buitenlands beleid toe te kunnen. Duitsland is niet in staat om flexibel op het wereldtoneel te opereren. ,,Bij ons wint dan toch de hang naar het radicale.'' Dat is zonde, zegt Hacke. De argumenten tegen een oorlog zijn solide, maar de regering brengt ze zelf in diskrediet. ,,Het is zo typisch Duits. We hebben het graag absoluut. Zestig jaar geleden werd hier gevraagd: Wollt Ihr den totalen Krieg?, nu is de vraag: willen jullie de totale vrede? Ik chargeer, maar Schröders onverzettelijke `nee' doet toch denken aan Luther: Hier sta ik, ik kan niet anders.''