Draaien is kwestie van kleine stapjes maken

De beoogde regeringspartners CDA en PvdA besnuffelden elkaar deze week wantrouwend. Toch maken zij zich nu op om te onderhandelen.

Het mag wel een paradoxje heten. De hele week probeerde CDA-leider Balkenende duidelijk te maken dat het nog geen uitgemaakte zaak was dat hij met de PvdA kan onderhandelen over de vorming van een regeringscoalitie. Hij drukte zich bij voorkeur uit in staccato zuinigheden als ,,eerst de boel verkennen'', ,,het is nog veel te vroeg'' en ,,eerst maar even afwachten''. Voordat het van onderhandelen zou komen, wilde het CDA namelijk van PvdA-leider Bos weten of hij bereid zou zijn door te gaan met de snelle aflossing van de staatsschuld. Deze vorm van `solidariteit met de latere generaties' ligt het CDA na aan het hart, maar brengt ook extra bezuinigingen met zich mee.

Aan het einde van de week heeft Balkenende de gewenste toezegging níet gekregen – want Bos denkt anders over de verhouding tussen aflossen en investeren, en wil daarover, ná de verkenning, onderhandelen. Toch was het voor Balkenende gisteren voldoende. Met niets extra in handen sprak hij na zijn derde gesprek met Bos alweer ietsje minder zuinig van ,,voldoende vertrouwen'' en meningsverschillen die ,,geen onoverkomelijke'' zijn.

Zo eindigde de week zoals hij ook was begonnen: met een klein stapje van het CDA naar een afwachtend PvdA, dat weet dat de grote botsingen nog gaan komen. Maandag en dinsdag vroeg informateur Donner de fractieleiders van alle partijen naar de meest voor de hand liggende combinatie. Allen opteerden voor de coalitie van de grootste partij (het CDA met 44 zetels) met de grootste winnaar (de PvdA, met 19 gestegen naar 42). Balkenende staakte zijn verzet tegen verkenningen met de PvdA, de grote tegenstrever uit de campagne waartoe hij min of meer veroordeeld is. Nu sprak hij van het belang van ,,draagvlak'', een ,,stabiele regering''en ,,recht doen aan de verkiezingsuitslag''.

In stilte had de partijtop, zo meldden CDA-bronnen deze week, die draai de vrijdag ervoor al gemaakt. Maar dat opschuiven een kwestie van kleine stapjes moet zijn, bleek wel in de loop van de week in de CDA-fractie, die nog `gewend' was aan de VVD. Balkenende kreeg kritiek dat hij `te snel' aan tafel was gaan zitten en elke dag klonk scherpe taal over de `socialisten' en hun `arrogantie'. PvdA-woordvoerder financiën Crone wekte ergernis met een opmerking dat het kabinet de opmaat is voor het kabinet erná, `Bos I' (CDA'er: ,,Wij zijn geen springplank'').

Hoogtepunt van de irritaties werd een spoeddebat donderdag in de nieuwe Kamer over Irak, dat tegen de zin van het CDA, maar met instemming van de PvdA werd gehouden. Bos en Balkenende liepen elkaar geërgerd mis voor een `verkenningsafspraak' en PvdA-buitenlandwoordvoerder Koenders voerde een aangebrand debat met zijn CDA-collega Eurlings over de meer terughoudende opstelling van de PvdA tegenover Amerikaanse militaire actie in Irak.

Zo voerde niet groeiend vertrouwen, maar wantrouwen de boventoon in deze `snuffelfase' van de formatie: weinig likken, veel grommen en geurvlaggen plaatsen. Van inhoudelijk zaken kwam het niet: wel van een strategisch steekspel om de beste plaatsen aan het bord als het spel straks echt begint. Het CDA, dat de vrije rol van Bos als fractieleider in de Kamer vreest, drong aan op een tweede vaste PvdA-onderhandelaar met uitzicht op het kabinet. Bos, de `losse' organisator met alle touwtjes vooral in eigen handen, wilde er niet van weten: hij neemt straks per onderwerp wisselende fractiespecialisten mee. Balkenende gaat de informatie in met een vaste mede-onderhandelaar, zijn nummer twee Maxime Verhagen, en koerst aan op herbenoeming als informateur van zijn partijgenoot Donner. Bos zag het overwicht aankomen en eiste, met een succesvol beroep op zijn rechten als bijna-even-grote-partij, een PvdA-informateur. Wie dat moet zijn, besprak hij met zijn strategische team, dat net als in de campagne bestaat uit partijvoorzitter Koole, Klaas de Vries en Jeltje van Nieuwenhoven. De keuze: iemand die Bos vertrouwt, het CDA kent, thuis is in Den Haag en de moeilijke sociale en economische dossiers aankan. Dat is, zeggen bronnen in de PvdA, Frans

Leijnse. Hij was vice-voorzitter van de PvdA-fractie in de jaren negentig, toen het CDA en de PvdA nog samen regeerden en zit nu dicht bij het vuur als voorzitter van de HBO-raad en lid van de Sociaal-Economische Raad.

Het gespannen steekspel over de plaatsen aan de onderhandelingstafel wijst erop dat Balkenende en Bos wel degelijk van plan zijn een serieuze poging te doen hun forse meningsverschillen te overbruggen – en wel met flinke strijd. Het CDA wil de komende weken liefst eerst alle onderwerpen bespreken waarop de verschillen het grootst zijn: begroting, zorg, veiligheid. Als het moet klappen, hoeft dat dan tenminste niet lang te duren.

Bos wil daarentegen ook alvast af en toe een gunstig resultaat kunnen zien. Maar de PvdA wil weer het hele complex van begrotingsbeleid, economie, zorg in één samenhangend en gedetailleerd gedeelte van het regeerakkoord vastleggen. Ondertussen zoeken Bos en Balkenende elkaar soms apart op om het vertrouwen te vergroten, en ze bellen ook af en toe. ,,Tussen ons'', zegt Bos, ,,zit alles goed.''