De tijden van 1991 en de `Tuba' herleven

Nooit eerder kreeg een nieuw kabinet het advies om zo veel te bezuinigen. Binnen een jaar is er voor tientallen miljarden `verdampt'.

Wie wil de staatsschuld nog aflossen in een generatie? Die vraag is actueler dan ooit nadat gisteren nieuwe cijfers uitlekten die een tekort op de begroting 2007 van 14,5 miljard euro voorspellen. Om aan aflossing van de schuld toe te komen, is zelfs bijna 23 miljard nodig, aldus de Centraal Economische Commissie in een rapport aan informateur Donner. Dat zijn ruim vijftig miljard oude guldens. Ter vergelijking: de begroting van het ministerie van Onderwijs, traditioneel de grootste post op de rijksbegroting, bedraagt dit jaar 24,7 miljard euro.

De cijfers zijn een nieuwe belasting voor de kabinetsformatie. CDA-leider Balkenende wil van de PvdA de garantie dat in 2007 het feitelijk tekort op de begroting zal zijn weggewerkt. Volgens de cijfers van het CPB zal het tekort echter uitkomen op 1.8 procent. En dan moet het aflossen van de staatsschuld nog beginnen.

Bij de PvdA is men er al een tijdje van overtuigd dat aflossing geen doel op zich is en is de bereidheid om in 2007 op een evenwicht te komen tot onder het nulpunt gedaald. Het CDA houdt formeel vast aan de doelstelling, maar binnen de partij zijn het met name enkele vooraanstaande CDA-economen die hier fel tegen protesteren. Met dergelijke tegenvallers moet de vraag eigenlijk zijn: Wie kán de staatsschuld nog aflossen?

De tijden van de beruchte tussenbalans, Tuba in het Haagse jargon, herleven. De legendarische bezuinigingsronde ten tijde van het Kabinet-Lubbers III, met Wim Kok als minister van Financiën, bedroeg toen omgerekend 2,8 procent van het bruto binnenlands product (bbp). De Tussenbalans moest de totaal uit het lood geslagen begroting in 1991 weer op orde krijgen. Aan staatsschuldaflossing dacht toen niemand nog.

Nu, aan de vooravond van een nieuw kabinet van (mogelijk) CDA en PvdA, zijn de gaten in de begroting wederom ongekend groot. In procenten bbp overtreft deze bezuinigingsronde de tussenbalans, nu gaat het om 3,0 procent bbp. Minimaal, want pas bij een bezuiniging van 4,0 procent bbp begint het met de aflossing van de schuld weer ergens op te lijken.

De onheilstijding van de CEC plaatst de politieke partijen die een regeerakkoord in elkaar moeten zetten voor een niet geringe opgave. Van de mooie doelstellingen in de verkiezingsprogramma's zal waarschijnlijk weinig overblijven; schrappen is het devies van de CEC.

Grote vraag blijft ondertussen hoe een op zichzelf betrekkelijk mooie begroting van een jaar geleden in relatief korte tijd kan omslaan in een rampscenario. Immers, in december 2001 raamde het Centraal Planbureau nog forse overschotten op de begrotingen voor 2005 en 2006, oplopend tot 1,2 of zelfs 1,8 procent bbp. Waar zijn al die miljarden ineens gebleven?

Een deel van de verklaring ligt in de verslechterde uitgangspositie nu. De verwachte groei van de economie is dit jaar fors naar beneden bijgesteld. De voorlaatste paarse begroting (die voor 2001) eindigde met een overschot van 1 procent. Ook in de begroting voor 2002 ging men nog uit van een fors overschot, maar dat jaar storte de economie wereldwijd in. De traditioneel op het buitenland gerichte open Nederlandse economie ging hard onderuit en in plaats van een overschot van 1 procent, eindigde de begroting 2002 met een tekort.

De versnelling van de verslechtering die de laatste maanden te zien valt, heeft een andere oorzaak. Zoals bij het aflossen van de staatsschuld de vaart er als vanzelf inkomt omdat ook de rentelasten op de schuld dalen, zo zijn bij een oplopende schuld de oplopende rentelasten katalysator. Ook de tegenvallende belastinginkomsten spelen een grote rol. Die werken vertraagd door in de begrotingen, omdat de belasting pas aan het eind van een jaar geïnd worden. Dit `naijl-effect' trad begin dit jaar al op toen de winstbelasting voor 2002 werd afgerekend, een tegenvaller van 1,5 miljard euro.

Al met al wacht een komend kabinet een ondankbare taak. Beproefde methoden als de kaasschaaf zullen naar verwachting niet volstaan. Afstappen van de doelstelling de staatsschuld in een generatie af te lossen scheelt al gauw acht miljard aan extra bezuinigingen. De resterende 14,5 miljard (of nog minder) zal de komende weken onderwerp van gesprek zijn aan de formatietafel. Tip van de CEC: het rigoureus snoeien in `heilige huisjes' als de koppeling, de hypotheekrenteaftrek en het alsnog schrappen van het spaarloon, leveren veel geld op.