De schrijver-filosoof verlaat de Praagse Burcht

De filosoof en moralist Václav Havel verlaat de Praagse Burcht, de residentie van de Tsjechische president. Het buitenland vindt dat erger dan veel Tsjechen.

Een beetje ordinair is de vertrekkend president Václav Havel soms wel. Smakeloos zelfs, riepen de Pragenaren, toen er in de laatste maanden van zijn presidentschap een suikerroze hart boven de Praagse Burcht, zijn residentie, werd gehesen. Een levensgroot kloppend hart. Het moest de vitaliteit en de liefde van Tsjechië symboliseren. Een welkomstgebaar tegenover de leiders van alle NAVO-landen die voor het eerst in de geschiedenis een topontmoeting hielden in een voormalige communistische staat.

De mierzoete kitsch op de Burcht riep onder de inwoners grote weerstand op. Al na een paar dagen wisten inventieve jongeren het gevaarte buiten werking te stellen. De president wilde van geen wijken weten. Hij gaf zijn technici opdracht het roze hart weer te herstellen. Het moest en het zou kloppen tot 2 februari, de dag waarop Havel definitief de Burcht zou verlaten.

De speelse saboteurs hielden ook vol. Een paar weken voor het einde van de presidentiële termijn bleek het grote roze hart op een ochtend voor de helft afgeplakt. Er was alleen een groot roze vraagteken uitgespaard. Wat een symbool voor liefde moest zijn werd een symbool voor de soms moeizame relatie tussen een diepzinnige president en zijn hardleerse volk.

De Pool Adam Michnik claimt dat hij Havel als eerste voorspeld heeft dat hij president zou worden. Dat was in de herfst van 1989. De Tsjechische toneelschrijver en medeoprichter van Charta '77 zat in zijn buitenhuisje, hij was net vrij. De Poolse dissidenten kwamen op bezoek, ze waren euforisch. Ze hadden thuis de communistische dictatuur weten te slopen. Er was geen druppel bloed gevloeid. Alles was vreedzaam geregeld aan een `ronde tafel' met aan de ene kant de communistische partij en aan de andere kant de vrije vakbond Solidariteit.

De Polen probeerden Havel opgewonden duidelijk te maken dat Tsjechoslowakije de volgende communistische domino was die zou vallen. Maar Havel was somber: ,,Jullie begrijpen ons Tsjechen niet. Dit is een maatschappij die op slot zit tussen de zelfironie van Švejk en het fatalisme van Franz Kafka. Tsjechen zijn geen Polen. Het gaat hier nog heel lang duren.'' Waarop Michnik zich nog een glaasje borowicka inschonk en antwoordde: ,,Let op, jij wordt president voor het jaar om is.''

Havel moet zijn Poolse vriend hebben aangekeken alsof hij krankzinnig was geworden. Het communistisch bolwerk in Tsjechoslowakije vertoonde nog niet het begin van haarscheurtjes. Het volk was mat en bang. Het Tsjechische regime was ook een heel ander bewind dan het Poolse. En op een kleine kring intellectuelen rond Charta '77 na had niemand in Tsjechoslowakije ooit van Havel gehoord.

Maar een paar weken later begon de Tsjechoslowaakse vulkaan inderdaad te roken. Het volk ging de straat op, er werd een Burger Forum opgericht, Havel werd één van de leiders. Schuchter en onzeker stond hij voor het eerst voor een mensenmassa die schoon genoeg had van het communisme. Nog voor het einde van het jaar was hij president. Jirina Šiklová, sociologe: ,,Niemand wist wie hij was, niemand had zijn boeken gelezen maar plotseling werd iedereen verliefd op hem. We waren net doorgeschoten pubers, gretig om met onszelf in het reine te komen en een streep te zetten onder ons lege verleden.'' De teleurstelling was bij voorbaat ingebakken.

,,De oorsprong van politiek moet net als de oorsprong van mensenrechten moreel van aard zijn. Het één gaat niet zonder het ander'', aldus Havel onlangs tegenover de Süddeutsche Zeitung. In dertien jaar tijd is de moralist Havel niet wezenlijk veranderd. Zijn land wel.

Er kwam een vrije markt, er kwamen nieuwe rijken en er kwamen nieuwe armen. Slowakije en Tsjechië gingen uit elkaar. Slowakije werd buitenland. Tsjechië werd lid van de NAVO en wordt lid van de Europese Unie.

De sprookjespresident van 1990 probeerde zijn land moreel op koers te houden. Tot grote ergernis van sommige politici. Vooral van de liberaal Václav Klaus. Klaus werd in 1990 de architect van de nieuwe economie, hij haalde zijn denkbeelden uit de tas van Margaret Thatcher: de markt kon niet vrij genoeg, leve de liberale markteconomie! Onder premier Klaus was Tsjechië jarenlang hét voorbeeld van een succesvolle overgang naar de vrije markt. Tot het land in 1997 vastliep in monetaire chaos. Politieke macht en economische macht waren door elkaar gaan lopen. De kranten stonden bol van corruptieschandalen. In december van dat jaar kon de president zich niet langer inhouden: ,,De idealen van succes en winst zijn bezoedeld geraakt omdat we een wereld hebben laten ontstaan waarin de meest immorele mensen het meest succesvol zijn geworden en de brutaalste dieven de grootste winsten hebben gemaakt''. Het ongeremde liberalisme van Klaus had in de visie van Havel geen ruimte gelaten voor ,,fatsoen, solidariteit en zorg voor toekomstige generaties''.

De pragmaticus Klaus heeft het hem nooit vergeven. ,,Dertien jaar lang is Havel alleen in zichzelf geïnteresseerd geweest. Voor dit land heeft hij geen belangstelling'', aldus een nog altijd furieuze Klaus afgelopen november in het dagblad Pravo.

De Tsjechen hadden soms moeite hun eigen schrijver-filosoof te volgen. De internationale gemeenschap herkende hem meteen als één van de groten. Afgelopen november was hij de trotse gastheer van alle NAVO-leiders. Bij wijze van eerbetoon aan Havel mocht Praag de eerste NAVO-top in het voormalige `oostblok' organiseren.

Fysiek broos maar zeker niet onderdanig sprak hij de wereldleiders toe over Europa, de Verenigde Staten en de wereld. De boodschap was simpel: Europa moest minder zeuren, de Verenigde Staten moesten minder bot zijn. Europa zou best eens wat meer begrip mogen opbrengen voor de verantwoordelijkheid die de Verenigde Staten in de wereld dragen. Havel: ,,Europeanen zouden een zekere mate van begrip kunnen tonen voor de gevoelloosheid, botheid en gewichtigdoenerij die deze verantwoordelijkheid met zich meebrengt.''

Havelliaanse ironie klonk ook door na de eerste ontmoeting van de Tsjechische president met George W. Bush. Havel tegenover een vriend in Praag: ,,Aardige man, die jonge Bush, maakt alleen de gebruikelijke `technische' fouten.'' Joviaal schouderkloppend had de Amerikaanse president tegen Havel gezegd: dat was toch nog een hele toestand met die afscheiding van Slovenië!

In buurland Duitsland geldt Havel als een grote verzoener. In 1990 veroordeelde hij als eerste Tsjechische politicus de verdrijving van 3 miljoen Sudeten-Duitsers in 1945. ,,Dat was geen straf maar wraak'', oordeelde de pasgekozen president van wat toen nog Tsjechoslowakije was. Zijn omgeving verstijfde. Zelfs in kringen van dissidenten was de kwestie van de Sudeten-Duitsers onbespreekbaar: het leed dat aan het eind van de oorlog de Duitsers was aangedaan stond in geen verhouding tot het leed dat de Duitsers de Tsjechoslowaken in de oorlog hadden berokkend. In 1997 tekenden Tsjechië en Duitsland formeel een verklaring die een streep moest zetten onder het verleden. Maar hoe diep de kwestie gaat bleek het afgelopen verkiezingsjaar. Miloš Zeman (sociaal-democraat) en Václav Klaus (conservatief-liberaal) speelden grof in op anti-Duitse gevoelens. Havel ging vlak voor het einde van zijn ambtstermijn speciaal in Berlijn afscheid nemen ten teken dat hij daar anders over denkt.

De vertrekkende president is een bevlogen Europeaan. Vroeger was Europa het continent van de sterkere en zwakkere landen en dat leidde tot oorlog. De Europese Unie is volgens hem een historische kans ,,om een ordening op te bouwen die gebaseerd is op gelijke rechten''. Een Europa van gelijke partners voorkomt conflicten: ,,Als we hier in Europa de vrede bewaren leveren we een geweldige bijdrage aan de wereldvrede.''

Havel houdt niet op met nadenken over Europa en de wereld als hij de deur van zijn paleis dit weekeinde achter zich dicht trekt. Ondanks zijn broze gezondheid blijft hij beschikbaar voor een internationale functie, heeft hij laten weten. Liefst in Europa. De Europese eenwording heeft in zijn visie diepe historische, religieuze, culturele en politieke dimensies. Havel: ,,We moeten ons niet laten meeslepen door onderhandelingen over tariefmuren en quota's. Het is onze taak om uit te leggen dat er voor het eerst in duizenden jaren een mogelijkheid bestaat om in de Europese ruimte nieuw politiek leven te doen ontstaan.''

President van Europa zou het mooiste zijn, maar die post bestaat nog niet. Een rol bij de Europese conventie ligt voorlopig meer voor de hand.