Boheemse rapsodieën

In de vijfde aflevering van zijn serie over literatuur op locatie richt Pieter Steinz de blik op Tsjechië, waar morgen Europa's enige schrijver-president afscheid neemt.

Praag, de parel van de Bohemen, behoort zonder twijfel tot de literairste steden van de wereld. Aangetrokken door de statige sfeer en de rijke (joodse) geschiedenis hebben tientallen buitenlandse schrijvers er hun romans en verhalen gesitueerd: van Gustav Meyrink, die een oude legende over een uit klei gemaakte joodse wreker bewerkte, tot Harry Mulisch, die zich liet inspireren door de occulte experimenten aan het hof van de 16de-eeuwse koning Rudolf II. En ook de Tsjechische schrijvers konden niet om hun hoofdstad heen; tegenover elk boek dat zich afspeelt in het Boheemse of Moravische achterland staan er vele die op z'n minst voor een deel zijn gesitueerd in Praag. Het is dan ook toepasselijk dat de enige schrijver-president uit de Europese geschiedenis, Vacláv Havel, dertien jaar lang heeft gezeteld in de Praagse Burcht op de linkeroever van de Moldau.

De Praagse literatuur heeft gebloeid in twee talen: het Tsjechisch, dat de bouwstof is voor Jaroslav Haseks veel geïmiteerde schelmenroman De avonturen van de brave soldaat Svejk, en het `Prager Duits', dat de moedertaal was van geboren Pragenaars als Rainer Maria Rilke, Franz Werfel, Egon Erwin Kisch (`Der rasende Reporter') en Franz Kafka. In de laatste jaren is daar nog een derde taal bijgekomen: het Frans. Milan Kundera, die in de jaren zeventig naar Frankrijk uitweek wegens de communistische repressie in het toenmalige Tsjechosolowakije, is niet de enige Tsjechische balling die in de taal van zijn nieuwe vaderland is gaan schrijven; hij is wel de bekendste.

Kundera ten spijt, het is die andere K. met wie Praag het meest geassocieerd wordt. De geest van Kafka waart rond tussen de claustrofobische straatjes van de Oude Stad, in de St-Vitusdom waar het sleutelhoofdstuk van Der Prozess zich lijkt af te spelen, en rond de Burcht die model stond voor het kasteel uit Das Schloss. Of eigenlijk ligt het anders: wie Kafka heeft gelezen, projecteert de sfeer uit zijn romans en verhalen op de stad waar de schrijver leefde en werkte. Dat Das Schloss en Amerika helemaal niet in Praag spelen, en dat Praag in Der Prozess niet met name wordt genoemd, doet daarbij nauwelijks ter zake.

Volgende week: Scandinavië beneden de poolcirkel. Suggesties en opmerkingen: steinz@nrc.nl