Band met partij lucratiever dan band met kiezer

Het effect van voorkeurstemmen verschilt enorm. Eén kandidaat had aan slechts 328 stemmen genoeg voor een zetel in de Tweede Kamer, een ander viste met 12.731 stemmen nog steeds achter het net.

Anton van Schijndel stond op de veertigste plaats van de VVD-lijst. Al snel was duidelijk dat dit een onverkiesbare plaats zou zijn, gezien de positie van de liberalen in de peilingen. Maar Van Schijndel liet zich niet uit het veld staan. Hij begon een eigen verkiezingscampagne: Stem Anton. Met eigen affiches en een eigen website, www.stemanton.nl. De verder onbekende Amsterdammer wist op eigen kracht 12.731 stemmen binnen te halen. Opmerkelijk, maar niet voldoende. Om op voorkeurstemmen een zetel te bemachtigen waren er 16.091 nodig.

Van Schijndels partijgenoot Paul de Krom kreeg 390 voorkeurstemmen. Maar hij komt wel in de Kamer, want hij stond 26 op de lijst. De VVD sleepte 28 zetels in de wacht.

In de campagne en op de uitslagenavond staan de lijsttrekkers centraal. Pas op de maandag na de verkiezingen stelt de Kiesraad de officiële uitslag vast. Dan is ook bekend hoeveel stemmen alle 645 kandidaten hebben gekregen. Dan valt op hoe scheef de stemverdeling is: de negentien lijsttrekkers halen samen iets meer dan tachtig procent van de stemmen binnen, de 626 andere kandidaten moeten de rest verdelen. De wet zegt dat de stemmen per lijst moeten worden opgeteld: zo profiteren de minder bekende kandidaten van het succes van hun lijsttrekker. Maar hoe zou de Tweede Kamer eruit zien als alleen maar gold `meeste stemmen gelden'?

Anders in elk geval. Er zouden meer vrouwen in zitten bijvoorbeeld. Want van alle stemmen op niet-lijsttrekkers is bijna tweederde uitgebracht op een vrouw. Onder de 150 kandidaten met de meeste stemmen – inclusief de lijsttrekkers – zijn 58 vrouwen, drie meer dan de 55 die nu in de Kamer zitten, en dat is al een record.

Spectaculair is de verandering in de omvang van fracties die zou optreden bij het `meeste stemmen gelden'-principe. In de eerste plaats zou het aantal fracties bijna verdubbelden: zeventien partijen zouden een zetel halen. Zes daarvan overigens maar één: hun lijsttrekkers haalden ten minste 1.136 stemmen. Dit aantal van Ranesh Dhalganjansing van de VIP zou net voldoende zijn voor een zetel. Dat lijkt weinig, maar is nog altijd meer dan 37 kandidaten kregen die wél zijn gekozen. De overige 113 huidige Kamerleden zouden ook bij `meeste stemmen gelden' hun zetel hebben verkregen.

Die 37 zetels verschil zijn zeer ongelijk verdeeld over de fracties. De VVD zou de grootste partij worden met 35 zetels, op de voet gevolgd door het CDA met 34. De PvdA zou 27 zetels halen. GroenLinks, LPF en SP zouden negen zetels halen, D66 acht, ChristenUnie zes, SGP drie, Leefbaar Nederland en Partij van de Toekomst twee.

Dat betekent dat met name de VVD en de ChristenUnie over relatief veel kandidaten beschikken met een flinke eigen achterban. Bij het CDA en in extreme mate bij de PvdA worden de zetels veel meer verworven op de aantrekkingskracht van de lijsttrekker. Het loont bij deze partijen dus meer om een goede band te hebben met de partijtop en met de commissie die de kieslijst samenstelt, dan om een goede band te hebben met de kiezer.

CDA'ers als Antoinette Vietsch, Jan ten Hoopen en Sybrand van Haersma Buma hebben de Kamer gehaald met respectievelijk 328, 407 en 425 stemmen. Hun partijgenoten Raymond Knops en Ine Aasted-Madsen hadden aan 6.836 respectievelijk 2.186 stemmen niet genoeg.

Maar zelfs de kandidaten die op de slippen van de lijsttrekker aan het Binnenhof belandden haalden veel meer stemmen dan sommige aanzienlijk bekendere kandidaten. Neem nu Willem Bos, de man die als ontwerper van de Bosvariant van de hogesnelheidslijn jarenlang figureerde in krantenkoppen: 57 stemmen. Of Manuel Kneepkens, veel geciteerd vertegenwoordiger van de Stadspartij in Rotterdam: 42 stemmen. Of voormalig Kamerlid Cor Eberhard, die met mede-LPF-dissident Winny de Jong in Conservatieven.nl stapte: 13 stemmen. Hij liet acht van de 645 kandidaten achter zich.

www.nrc.nl Voorkeurstemmen op alle 645 kandidaten