`Vorsten willen graag jubilea halen'

Koningin Beatrix voegt zich vandaag bij de groeiende groep Europese vorsten die doorregeren na het bereiken van de pensioengerechtigde leeftijd. ,,Ze is met haar 65 jaar een stuk ervarener dan de nieuwe politici die komen aanstormen.''

Koningin Beatrix viert vandaag haar 65ste verjaardag zonder dat er tekenen zijn dat ze spoedig zal aftreden. Ze lijkt gezond en in de publieke opinie wordt niet op haar abdicatie aangedrongen. Beatrix maakt kans het record te verbreken van haar overgrootvader Willem III, die tot zijn 73ste op de troon zat. Maar of ze dat moet willen?

Beatrix zal de komende jaren in ieder geval profiteren van de 23 jaar ervaring die ze als koningin heeft opgedaan, meent Jan Bank, hoogleraar vaderlandse geschiedenis aan de Universiteit Leiden. ,,Ze is met haar 65 jaar een stuk ervarener dan de nieuwe politici die komen aanstormen en rond de veertig zijn. Dat maakt de positie van Beatrix ongenaakbaarder.'' Peter Rehwinkel, voormalig Tweede-Kamerlid voor de PvdA en staatsrechtsdeskundige, is het daarmee eens: ,,Premier Balkenende had geen enkele ervaring als minister voor hij aantrad, terwijl Wouter Bos slechts korte tijd staatssecretaris is geweest. Het kan niet anders dan dat dat verschil in leeftijd en ervaring de verhoudingen mede bepaalt.''

Maar met ervaring is niet alles gezegd. Beatrix is beslist niet de eerste `bejaarde' vorst op de Nederlandse troon. Behalve de jonggestorven koning Willem II bleven al haar voorgangers na hun 65ste regeren. Voor de meesten zouden het zware jaren worden, aldus Bank: ,,Ze kregen op latere leeftijd allemaal wel wat voor de kiezen.'' Willem I trad in 1840 als 68-jarige teleurgesteld af. In 1815 had hij de troon bestegen van een verenigd Nederland en België. Maar in 1839 moest hij definitief accepteren dat zijn droom was verstoord en de Belgen hun eigen weg gingen. Zijn kleinzoon Willem III kreeg in zijn laatste jaren vooral tegenslagen van persoonlijke aard te verduren: Hij verloor twee volwassen zoons en troonopvolgers, met wie hij overigens een buitengewoon slechte relatie had. Het voortbestaan van de monarchie stond voortdurend op het spel.

Dochter Wilhelmina keerde als 64-jarige uit haar Londense ballingschap terug met een droom van politieke vernieuwing waarin ze spoedig teleurgesteld zou raken. Bovendien moest Wilhelmina toezien hoe Indonesië in opstand kwam en van Nederland wegdreef. ,,Een slag voor haar geestelijke evenwicht'', zegt Oranje-kenner en publicist Harry van Wijnen. Haar opvolgster Juliana kampte tijdens haar vroege koningschap al met diverse `affaires', maar werd als bejaarde vorst in 1976 nog geconfronteerd met `Lockheed'. De koningin dreigde binnenskamers met aftreden, om te voorkomen dat prins Berhard werd vervolgd voor het aannemen van steekpenningen. Voor Beatrix geldt in ieder geval dat ze al een reeks zware jaren achter de rug heeft, zegt Rehwinkel: In de eerste plaats de ziekte en dood van prins Claus ,,maar ook een reeks van affaires, zoals de overplaatsing van ambassadeur Roëll en de kwestie-Zorreguieta''.

Of hogere leeftijd voor de Oranjes ook toenemende wijsheid heeft betekend, is lang niet zeker: ,,Dat hoeft niet per se. Als ze onwijs zijn, blijven ze dat'', aldus Bank, daarbij verwijzend naar de onhandelbare Willem III. Wel komt de persoonlijkheid op latere jaren vaak pregnanter naar voren, zegt Bank: ,,De grillige Willem III werd nog grilliger. Ook Wilhelmina trad steeds persoonlijker op. Juliana had in haar vroege jaren al een grote hang naar non-conformisme, zoals te zien is bij de Greet Hofman-affaire en haar afkeer van de doodstraf. Dat werd in latere jaren zeker niet minder.'' In hoeverre dit voor Beatrix ook geldt, vindt Bank moeilijk te voorspellen: ,,Bij haar springen natuurlijk vooral een zekere afstandelijkheid en een grote toewijding aan het ambt in het oog.''

Op het juiste moment aftreden is voor de Oranjes nooit een gemakkelijke opgave geweest. Wilhelmina was in haar laatste jaren niet alleen teleurgesteld, maar ook zeer vermoeid. ,,Maar vorsten willen graag jubilea halen'', zegt Van Wijnen. Wilhelmina zou in 1948, het jaar van haar aftreden, vijftig jaar staatshoofd zijn. Om dat te redden, moest dochter Juliana wel twee keer optreden als regentes om haar zieke moeder te vervangen: ,,Een nogal rare procedure, waarbij de Raad van State op advies van artsen vaststelt dat het staatshoofd niet meer kan regeren'', aldus Van Wijnen.

Voor Juliana vertraagde de politieke situatie haar besluit om af te treden, al wilde Beatrix de kroon al jaren overnemen. ,,Juliana had veel vertrouwen in premier Den Uyl'', zegt Van Wijnen. ,,In 1977 ging ze ervan uit dat ze spoedig kon aftreden nadat het tweede kabinet-Den Uyl zou zijn aangetreden. Maar in plaats daarvan kwam Van Agt. In hem had Juliana geen fiducie. Pas toen ze aan hem gewend was en hij het debat over de kruisraketten had overleefd, heeft ze gezegd: ik treed af.'' Ze werd toen 71.

Voor Beatrix zou het halen van haar 25ste regeringsjubileum over twee jaar een rol kunnen spelen om nog te blijven, net als de onzekere politieke situatie in Nederland na de moord op Pim Fortuyn. Maar ook gezien haar referentiekader lijkt een spoedig aftreden niet waarschijnlijk. De Nederlandse koningin weet zich in Europa omringd met vorstelijke generatiegenoten die niet van aftreden reppen. Harald V in Noorwegen werd vorig jaar al 65, begin deze maand gevolgd door de Spaanse koning Juan Carlos. Deze laatste is een goede vriend van de Oranjes en is in zijn land nog steeds het onomstreden symbool van de in 1975 herstelde democratie. Een aftreden van Juan Carlos wordt nog eens bemoeilijkt doordat zijn zoon Felipe niet is getrouwd. Dat probleem is in België inmiddels opgelost. Met het koningshuis van dat land onderhouden de Oranjes ook nauwe banden. De Belgen zien kroonprins Philip sinds zijn huwelijk en vaderschap steeds meer als een geschikte opvolger. Maar de populaire 68-jarige koning Albert denkt nog niet aan opstappen. Zelfs in Groot-Brittannië is de opvolgingskwestie niet aan de orde. Elizabeth is inmiddels 76. Vorig jaar had ze op een `moderne manier' afscheid kunnen nemen bij haar 50-jarig regeringsjubileum, zoals door sommigen voorzichtig werd gesuggereerd. Maar in het Verenigd Koninkrijk sterven de vorsten traditiegetrouw in het harnas.

,,Beatrix kan om haar heenkijken en haar eigen maatstaven kiezen'', zegt Van Wijnen: ,,Ook in Nederland wordt ze nog omringd door generatiegenoten: commissarissen bij bedrijven, haar eigen adviseurs, de Raad van State, de rechterlijke macht.'' Haar pensionering aan de orde stellen vindt Van Wijnen onzinnig: ,,Een CAO voor het koningschap? Dat betekent het einde van de monarchie. De ratio daarvan is simpelweg het instandhouden van de historische grondslag.''

Maar een oudere, ervaren koningin brengt ook risico's met zich mee. ,,Ministers die misschien al te veel onder de indruk zijn van het feit dat ze bij de koningin mogen komen, waardoor de ministeriële verantwoordelijkheid wat al te zeer wordt opgerekt'', zegt Rehwinkel: ,,Dat dwingt ministers nog sterker zich bewust te zijn van hun verantwoordelijkheid. Of men zich daarvan altijd voldoende bewust is, waag ik te betwijfelen.''

    • Jaco Alberts