Kunst en nederigheid

Wat je weinig ziet dezer dagen: kunst die een mogelijke oorlog met Irak behandelt. Natuurlijk, er worden manifestaties georganiseerd, ludieke acties gehouden en Saddam Hoessein wordt gepersifleerd. Maar kunst, die zowel de actualiteit aansnijdt als aan de eeuwigheid wil raken is er nauwelijks. Zo vreemd is dat ook niet. De tijden dat kunst de wereld dacht te kunnen veranderen zijn voorbij. Kunstenaars lijken zich al te goed bewust van de nederigheid van hun situatie.

Die nederigheid is ook het eerste waar je aan denkt bij het zien van de tentoonstelling Envoy van de Schotse kunstenaar Ross Birrell (1969) bij Ellen de Bruijne Projects. Birrell reisde de afgelopen vier jaar over de wereld, van Sint-Petersburg naar Den Haag, van New York naar Noorwegen en van Lapland naar Gwangju in Zuid-Korea om kleine `performances' te houden die hij op film vastlegt. Die performances lijken sterk op elkaar: iedere keer kiest Birrell een boek of een object dat voor de desbetreffende locatie belangrijk is geweest, of zou kunnen zijn – de Verzamelde werken van Marx en Engels in Sint-Petersburg, Thomas More's Utopia bij het gebouw van de Verenigde Naties in New York. Die laat hij vervolgens achter, meestal door ze met een boog in het water te keilen of, in het geval van de VN, simpelweg af te geven aan een balie. Het effect is ongetwijfeld hetzelfde.

Met zijn acties zegt Birrell ,,het falen van de utopische grote verhalen van modernisme en democratie'' te willen tonen. Grote woorden, en dat terwijl zijn films vooral doen denken aan de klassieke Wim T. Schippers-performance Manifestatie aan het strand te Petten (1963). Daarbij goot Schippers, onder toeziend oog van pers en publiek, een flesje limonade leeg in zee. Inderdaad zijn de acties van Birrell en Schippers twee kanten van dezelfde medaille. Schippers probeerde de zelfgenoegzame kunst van het einde van de jaren vijftig te relativeren, Birrell tracht, veertig jaar later, de machteloze kunst weer maatschappelijke relevantie te geven. Net als Schippers faalt Birrell hopeloos, en dat is maar goed ook. Want juist in de machteloosheid die de kunstenaar etaleert zit 'm de poëzie die deze films bijzonder maakt. Bergen lijkt Birrell niet te willen verzetten, zijn werk is eerder een eerbetoon aan de kleine siddering van het wateroppervlak. Want soms is dat al meer dan genoeg.

Ross Birrell: Envoy. Ellen de Bruijne Projects, Rozengracht 207A, Amsterdam. T/m 1 maart. Di-za 13-18u. Inf. (020) 530 4994 of www.edbprojects

    • Hans den Hartog Jager