Een vreemdeling in huis

Bertien van Manen fotografeert met een simpel cameraatje. ,,Ik hoef niet uren te pielen met een statief.' Ze is genomineerd voor de Citibank Photography-prijs.

ertien van Manen woont op de bovenste etages van een hoog grachtenpand in Amsterdam. In haar werkkamer hangen een kaart van Rusland en veel prints van haar foto's. Op een houten kist staat een ongebruikt camerastatief met lampen. ,,Hij is te koop. Weet je iemand?' Overal stapels fotodozen. Tegen de muur staat een Times Wereldatlas. Daarboven een kaart van Hong Kong. Op tafel houdt een theemuts uit India de pot warm.

Sinds vorig jaar fotografeert Van Manen dierbare foto's van immigranten als een stilleven in hun eigen interieur. Dit nieuwe Europese project bracht haar al in Moldavië, Oekraïne, Bulgarije, Italië, Kosovo, Griekenland en Parijs. Bertien van Manen: ,,Het zijn foto's van foto's bij de mensen thuis. Foto's uit het land waar ze vandaan komen. Van hun huis en hun familie daar. Samen kiezen we een foto uit en die zetten we ergens neer.'

Ze geniet van het contact met mensen en van hun verhalen. Zoals van Christina Mavropoulos, die in het arme 18de district van Parijs woont. ,,Ze is Turks-Grieks', zegt Van Manen. ,,Haar grootouders moesten in 1925 na pogroms uit Istanbul vluchten. Grootvader had wat hij kon redden uit hun brandende huis in een tapijt gerold. Op de rug van een ezel kwamen ze weg uit de stad en belandden via Italië in Parijs. Bij de spulletjes in het tapijt zat een doos foto's. Prachtige studioportretten van gelukkige oudtantes en oudooms en een foto van het huis voor de brand.' Het tapijt ligt nu op de vloer in het appartement van Christina. Op de foto staat haar grootmoeder als kind. Ook het koperen potje is gered uit het brandende huis.

Dagboek

In een kleine agenda en via e-mail houdt Bertien van Manen een dagboek bij. Zo schreef ze vorig jaar oktober: `Ik ben nu al bijna een week in Parijs. Ik probeer te beginnen [...] maar met weinig succes tot nu toe. Ik wacht op de juiste contacten.' Negen dagen later: `Ik had vandaag een afspraak met de Association des Femmes du Franc-Moisin. Tijdens de alfabetiseringscursus vroeg ik of iemand me hun familiefoto's wilde laten zien. Niemand reageerde, behalve een verlegen Algerijnse vrouw en de levendige Mabrouka uit Tunesië. Natuurlijk moesten ze eerst hun mannen om toestemming vragen.' Een dag later: `Ik belde vandaag de Algerijnse. Haar man was niet geïnteresseerd, zei ze. ,,Het ligt niet aan mij, mevrouw. Ik wilde heel erg graag. Deze mannen zijn zo achterlijk.' Ze huilde. Mabrouka's Tunesische echtgenoot was minder achterlijk. Ik ben er vandaag geweest.'

De achterstand van vrouwen was een belangrijke drijfveer voor het eerste deel van haar carrière. Haar eerste boek was Vrouwen te gast (Feministische uitgeverij Sara, 1979) over de vrouwen van gastarbeiders in Nederland. Onderdrukking door echtgenoten stelt ze daarin nadrukkelijk aan de orde. De foto's zijn vaak schrijnend, maar journalistieker dan haar latere werk. Je merkt dat de bevlogen verontwaardiging in de weg staat. Het gaat om De Goede Zaak en het is een schande, schrijft ze in een toelichting, dat de Nederlandse vrouwenbeweging meer aandacht voor zichzelf heeft dan voor de toestand waarin deze vrouwen van gastarbeiders verkeren. Toch staan er rake foto's in, die verwijzen naar haar latere werk waarin de persoon en zijn interieur zo belangrijk zijn geworden. Zelf is ze nog steeds trots op dit boek, al vindt ze de drukkwaliteit slecht. ,,Donker en mat, er zit zo veel meer in de foto's. Maar ik weet zeker dat Vrouwen te gast mensen op andere ideeën heeft gebracht.'

Van Manen is begin jaren zeventig begonnen bij een receptenfotograaf. Daarna was ze een jaartje assistent bij modefotograaf Theo Noort die veel voor Avenue werkte. Zelf ging ze modereportages maken voor de Viva waar fotograaf Kenneth Hope haar het boek Americans van Robert Frank liet zien, met foto's van gewone Amerikanen in hun dagelijkse onopgesmukte bestaan midden jaren vijftig. ,,Toen was ik om. Ik vond mode eigenlijk verschrikkelijk en al verdiende ik geld als water, ik wilde fotograferen als Frank. Ik ben meteen op reis gegaan naar Boedapest en New York en heb met een serie over vrouwelijke mijnwerkers in de Appalachen Frank geïmiteerd.'

Ze publiceerde in de jaren tachtig nog een paar boeken over vrouwen en stond regelmatig met foto's en reportages in Vrij Nederland en De Groene Amsterdammer. Ze werkte ook wel eens voor andere bladen en kranten, wat haar niet beviel. ,,Het was allemaal zo eenmalig en oppervlakkig. Ik wilde dieper en lang aan een project kunnen werken.'

Haar beste boek uit die eerste periode is Dienstmaagd des Heren (Waanders, 1985) dat ze samen met Catrien Ariëns maakte, over vrouwen in de katholieke kerk in Nederland. Van Manens vader was ingenieur bij de Limburgse mijnen en ze bracht zeven jaar in katholieke kostscholen door. In Dienstmaagd des Heren staan foto's van vrouwenmissen, dienstbodes van pastoors en huisvrouwen op bedevaart. Het mooist zijn de foto's uit het kloosterleven waarin Van Manen subtiel het verdwijnen van een tijdperk laat zien. Nog steeds is ze onder zulke omstandigheden op haar sterkst. Je merkt het aan het fotoboek uit 1994 over Rusland in de jaren na de val van de Berlijnse Muur, en aan haar laatste boek over het verwesteren van de Chinese jeugd. Ook de immigranten in haar nieuwste project zijn mensen die grote veranderingen kennen.

Aanrakingen

In de nieuwe Europa-serie maakte ze in een Parijse huurflat een foto van een foto op een achtergrond van Marokkaanse tegeltjes naast een nieuwbouw-stopcontact. Ook in het vroege werk lijkt een behangetje of aanrecht de mensen soms van de foto te dringen. In Rusland en China gebeurt het steeds vaker. ,,Eigenlijk is het gegroeid. Ik fotografeerde ook daar wel eens foto's aan de muur, maar ik was me er niet zo van bewust. Daarna is het een fascinatie geworden.'

In de tijd dat Van Manen door China reisde kwam er een einde aan een langdurige relatie. In foto's als die van de vrouw die tijdens een busrit stevig de knie van haar vader vasthoudt, vind je volgens haar de sporen daarvan terug. Net als in de vele liefdevolle aanrakingen die ze vastlegde. ,,Niet van: dat kleine meisje dat ben ik. Dat is onzin. Het zijn algemene angsten en gevoelens. Ik zat toen in een moeilijke periode en blijkbaar stuurt dat je.'

Ze gebruikt altijd een Olympus [mju:]-II, een eenvoudige automatische camera. Van Manen laat een foto zien met een lelijke witte vlek van reflecterend flitslicht. ,,Ik vind de verstrooiing van de flits juist mooi. Ik hoef niet van dat esthetische en verantwoorde, ik hou van spontaan en achteloos. Dat geeft dynamiek en dat krijg je met zo'n cameraatje. Ik hoef niet uren te pielen met een statief. Ook omdat ik de mensen bij wie ik op bezoek ben niet lastig wil vallen. Landschapsfoto's zijn daarom niks voor mij. Wachten tot de zon eindelijk goed staat: ik zou er gek van worden.'

Iedereen kent die foto's met knallende blauwe verf op een verweerde houten muur. Dat is de stijl van National Geographic en dat interesseert Van Manen niet. Ze fotografeerde altijd in zwart-wit, maar sinds ze op kleur overging is duidelijk dat ze er een scherp oog voor heeft. ,,Ik was in Rusland in zwart-wit begonnen. Maar de kleuren waren zo mooi en zo anders dan bij ons. Ik miste te veel. Dat nostalgische in zwart-wit was ook al zo vaak gedaan.' Ook in China ontdekte ze op soepblikken en de raarste plaatsen schitterende kleuren.

Kunnen doordringen in het privé-leven van vreemden is op zichzelf geen artistieke kwaliteit. Van Manen gebruikt haar sociale vaardigheden om in doorgaans ontoegankelijke situaties prachtige dingen te maken. ,,Ik moet wel iets met iemand hebben, wil het een goede foto worden. Sommige fotografen weten vooraf al dat ze lelijkheid of slechtheid zullen laten zien. In Oost-Europa ligt de verloedering voor het oprapen. Boris Michailov mag dat doen, want hij woont in de Oekraïne tussen de daklozen en fotografeert zijn eigen milieu. Maar zo'n fotograaf die drie maanden naar Rusland gaat en daar een boek van maakt, vind ik afschuwelijk. Het is makkelijk en hij heeft er waanzinnig veel succes mee. Maar ik zou het nooit doen. Pronk niet met het leed van anderen. Van die grote foto's van hongerende mensen. Dat hangt dan kunst te wezen...'

Clichés

Op haar talrijke reizen door Rusland en China wist ze van te voren nooit waar ze terecht zou komen. Wilde ze naar Siberië dan was er altijd wel een kennis die daar weer iemand kende. Ze verbleef er vaak lange tijd bij mensen. ,,Ik wil voor me mezelf het gevoel hebben dat ik diep ben gegaan en iets essentieels heb vastgelegd. Dat het over mij gaat, plus dat het iets vertelt over het land en de mensen waar ik geweest ben. Maar ik geef geen beeld van Rusland of China of zelfs maar van mijn China. Het zijn foto's die ik in China heb gemaakt. Het hoeft niet volledig te zijn.'

China was geen idee van haar zelf. Na haar boek over Rusland zei Paul Wombell van de Photographers' Gallery dat er zo weinig foto's van het dagelijks leven in China waren. Ze nam de uitdaging aan en ging reizen. Ze was er al tien keer geweest voor ze wist wat ze zocht. ,,Niet die mooie plaatjes. China is zo overweldigend mooi dat je overal van die National Geographic-foto's kunt maken.Die clichés afbreken kost tijd en moeite.'

De omslag kwam tijdens een logeerpartij bij Xiao Feng, een jonge Chinese fotograaf die ze naar Nederland hielp komen en die dit jaar afstudeert aan de Rietveld Academie. Plotseling zag ze in hoe ze kon houden van de ongelooflijke drukte. ,,Daarna ging het als een mitrailleur en heb ik heel veel goeie foto's gemaakt. Verandering vind ik het interessantst. Hoe jongeren het westerse vermengen met hun eigen cultuur. Ik heb daar veel over gepraat. Ook over de relaties met ouders, seks en het ontbreken van privacy. Het is heel spannend hoe dat in China verandert. Je moet het subtiel fotograferen.' Ze vertelt dat de foto uit het boek van een gordijn met meisjesbeen veel succes heeft. ,,In een heel klein studentenkamertje staan zes bedden. Niemand heeft er privacy, daarom spreken ze soms af dat iemand de ruimte een uurtje voor zichzelf mag hebben. Om samen met een vriendje of vriendinnetje te zijn. Verder kan dat nergens.'

Met veel mensen houdt ze contact. ,,We bellen en met een aantal e-mail ik. Ik geef zelfs wel eens raad over huwelijksproblemen. Het zijn vaak heel eenzame mensen met wie ik in aanraking kom. Ik ben voor hen iemand die geïnteresseerd is in hun omstandigheden.' Als ze er om vragen krijgen ze later een foto. Een heel enkele keer is iemand boos omdat het mooiste kleedje niet op tafel ligt. Of ze staan er niet goed op of de foto is niet scherp. Van Manen begrijpt dat en doet alles om hen in hun waarde te laten.

In het Europa-project zijn de levende mensen van de foto verdwenen terwijl de intimiteit nog verder is toegenomen. Ze heeft de situatie die ze vastlegt meer in de hand gehouden. ,,Ik ben nu vrijer. Ik kan net zo lang bezig blijven tot ik heb wat ik wil. Ik ben niet meer afhankelijk van die ene goeie blik of houding. Het blijft ongelooflijk bijzonder dat mensen een vreemde in hun huis toelaten. Ze laten zulke intieme dingen zien. Een half uur naar familiefoto's kijken en samen een opstelling maken is een complex en persoonlijk contact. Ik heb het gevoel dat ik nu dichterbij kom. Misschien was ik wel een beetje klaar met foto's van mensen.'

Of ze de Citibank Photography Prize 2003 gaat winnen? ,,Ben je mal, daar reken ik helemaal niet op. Jitka Hanzlová en Juergen Teller doen mee, die maken veel meer kans.'

Expositie Citibank Photography Prize 2003. T/m 22 maart. Photographers' Gallery, Great Newport Street 5-8, Londen. Vanaf 29 maart in Düsseldorf en vanaf 20 juli in Madrid.

`East Wind West Wind'. Foto's gemaakt tussen juli 1997 en mei 2000 in China. Uitgeverij De Verbeelding, 2001. Prijs €40.

`Pronk niet met het leed van anderen'

`Verandering vind ik het interessantst'

`Ik hou van spontaan en achteloos'