Alleen een orthodoxe Rus is een goede Rus

Rusland herrijst dankzij het orthodoxe geloof. Dat vinden óók veel bestuurders. Andere godsdiensten worden dan ook fors tegengewerkt.

,,Orthodoxe cultuur wordt steeds meer de norm van onze landgenoten en beperkt zich niet langer tot de muren van de kerk.''

Een tevreden patriarch Aleksej II opende vorige week in zijn trage, zangerige cadans de expositie `Orthodox Rusland'. Bisdommen, kloosters en orthodoxe uitgeverijen verkopen in Moskou's Gostinii Dvor borduurwerkjes, honing, ikonen en brochures over de duivelse invloed van Harry Potter. Er hangt een geur van hout, wierook en bijenwas, een kinderkoor zingt religieuze liederen. ,,Zelfs de grootste scepticus moet erkennen dat onze inspanningen na 74 jaar geestelijke genocide door het communisme niet vruchteloos zijn'', zegt de patriarch.

In de andere helft van de hal opent tegelijk de expositie `300 jaar Sint-Petersburg'. Wanneer het orthodoxe kinderkoor zwijgt, zet een orkest in de andere hoek Tsjaikovski of Moessorgski in en exerceren jonge zeekadetten onder halogeenlicht. Staat en kerk, west en oost, Sint-Petersburg en Moskou: in Gostninii Dvor moesten de twee culturen van Rusland naadloos samenvloeien. Toch steken de aardse tonen en gouden koepels van `Orthodox Rusland' scherp af tegen het kille marmeren monumentalisme van `Sint-Petersburg'.

,,Het zijn twee kanten van éénzelfde medaille'', zegt Konstantin Karysjev, die het stalletje van de regio Kemerovo bemant. ,,Als Rus voel je dat kerk en staat ondeelbaar zijn. Peter de Grote en de communisten probeerden ze te scheiden, maar dat is mislukt. Je kan een Rus zijn baard afscheren, maar niet zijn ziel.'' Karysjev woont in Kemerevo, drieduizend kilometer van Moskou. ,,Hoe hou je dit reusachtige rijk bijeen zonder de Russische geest, de geest van de orthodoxie, die alles doordesemt?''

,,Deze expositie toont hoe diep kerk en staat verbonden zijn'', meent ook Tatjana Charybina van het bisdom Orlov. ,,Alleen door de orthodoxie is Rusland een natie geworden, alleen door de orthodoxie kan Rusland uit zijn as herrijzen. Een staat is pas sterk als alle burgers zijn idee delen. Helaas zijn er in ons land nog te veel tegenstanders van een sterk Rusland.''

Toch is het zelfvertrouwen van de orthodoxen minder groot dan deze expositie suggereert. Na de val van het communisme kende Rusland een korte orthodoxe renaissance. Er was een bouwgolf van kerken, elke politicus liet zich op zondag met een kaarsje in de knuist bij de mis fotograferen. Die rage duurde niet lang. Nu vind je op een doorsnee zondag hooguit wat oude besjes bij de mis. De kerkleiding maakt zich grote zorgen over het groeiende aantal katholieken, protestanten en sekten.

Gelukkig kan de orthodoxe kerk op hulp van de staat rekenen. De vrome woorden van president Poetin over de `multi-confessionele samenleving' ten spijt, wordt het klimaat voor religieuze minderheden steeds killer. Begin deze maand klaagde paus Johannes Paulus II over ,,de verdrukking van de katholieke gemeenschap in Rusland''. Tijdens het pausbezoek van 2001 aan Oekraïne betoogden tienduizenden woedende orthodoxen in de hoofdstad Kiev. Zij smeekten God om noodweer bij de pauselijke openluchtmis, een verzoek dat genadig werd ingewilligd. Een nieuwe escalatie volgde in februari vorig jaar, toen het Vaticaan aankondigde Rusland in volwaardige kerkprovincies op te delen. Orthodoxen verstoorden katholieke missen, vijf katholieke priesters werden als persona non grata het land uitgezet, onder wie een bisschop.

De katholieken zijn niet de enigen die last hebben van de orthodoxe ijver. Het Leger des Heils hing jarenlang een verbod boven het hoofd als `paramilitaire organisatie', protestantse zendelingen wordt steeds vaker een visum geweigerd. Bureaucraten maken niet-orthodoxen het leven zuur, vooral in Moskou. De Izvestija legde deze maand de hand op een brief waarin burgemeester Loezjkov zijn apparaat gelast zakenlieden 380.000 euro af te persen voor het onderhoud van de kolossale Christus Verlosser kathedraal. Katholieken weigert Moskou daarentegen al jaren een bouwvergunning voor een kerk: zij houden hun erediensten vaak in ambassades.

De orthodoxie lijkt ook binnen de federale overheid aan invloed te winnen. Ondanks lippendienst aan tolerantie onderneemt president Poetin weinig om minderheden te beschermen. Onder zijn intimi bevind zich de diep-religieuze bankier Sergej Poegatsjov, voor geestelijke leiding wendt Poetin zich tot de archimandriet Tichon. De president vertelde in de talkshow `Larry King Live' hoe hij God vond na een brand in zijn buitenhuis in 1997. Een brandweerman vond in de as het orthodoxe kruisje van zijn moeder, op wonderbaarlijke wijze door het vuur gespaard. Sindsdien draag Poetin dat om zijn nek. Poetins echtgenote Ludmilla werd naar verluidt al eerder bekeerd, tijdens een depressie na een bijna-fataal auto-ongeluk in 1993. Vroomheid lijkt voor de familie Poetin meer dan goede pr.

De staat verdedigt steeds actiever de dominante positie van de orthodoxie. Het openbaar ministerie startte onlangs een crimineel onderzoek tegen Harry Potter, die de Russische jeugd rijp zou maken voor hekserij en satanisme. Een staatscommissie zette eind vorig jaar het katholicisme en protestantisme op de plaatsen één en twee van de lijst `bedreigingen voor de nationale veiligheid'. De geheime dienst dient in deze `extremistische' genootschappen te infiltreren, aldus de commissie. Op scholen is de leergang `orthodoxe cultuur' ingevoerd. Leerlingen krijgen tweemaal weeks les in orthodoxe tradities, kerkslavisch, ascetisme, liturgie en ikonenkunst.

Ook agnostici en atheïsten kunnen zich beter op de vlakte houden. Vorige week drongen zes activisten het Sacharovhuis binnen, waar onder de titel `Oppassen, religie!' een groep kunstenaars hun kritische visie op het geloof toonden. Nu oogt de expositie als een kraakpand op de ochtend na het feest. Verscheurde foto`s, glasscherven, verfspatten, graffiti als `schoften!', `duivels', `jullie gaan naar de hel!' ,,De vandalen gingen heel methodisch te werk, ze haalden hun spuitbussen te voorschijn en begonnen foto`s te verscheuren'', zegt een suppoost.

Zij deden slechts Gods werk, zo prees metropoliet Kirill de activisten diezelfde dag. ,,Deze provocerende expositie is een misdaad.'' Sergej Kovaljov, oud-ombudsman voor de mensenrechten, vindt die uitspraak typerend voor de orthodoxe hiërarchie. ,,Onvoorstelbaar, dat een kerkvader in een beschaafd land hooliganisme goedkeurt.''

De activist Aleksandr Stjilmark, journalist bij het blad `De Orthodoxe Boodschapper', loopt tevreden rond tussen de ruïnes van de expositie wanneer het Sacharovhuis die openstelt voor de pers. ,,Goed werk'', knikt hij. Stjilmark – massieve baard, sonoor stemgeluid – vertelt hoe hij net te laat kwam om zijn orthodoxe vrienden te helpen bij de sloop. ,,Waarom mogen atheïsten onze gevoelens krenken? Zij drijven de spot met Jezus en de bijbel. Vrijdenkers maken misbruik van onze tolerantie.''

De orthodoxe kerk ambieert dezelfde rol als de communistische partij, meent een kunstenaar van `Oppassen, religie!'. ,,Hun boodschap is dat Rusland zonder nationaal idee in scherven valt. Nu het communisme dat niet meer is, moet de orthodoxie weer het nationale idee zijn.'' Buitenlandse religies, vrijdenkers: het zijn in die optiek gevaarlijke virussen in Ruslands orthodoxe lichaam. ,,Het is van levensbelang dat de orthodoxe bewustzijn ontwaakt'', meent de orthodoxe Tatjana Charybina. ,,Door de massacultuur vergeet jeugd haar rijke erfgoed. Dan leven zij in Rusland zonder Russen te zijn. En lost Rusland op in het niets.''

    • Coen van Zwol