Lijden zonder media

Elk jaar heeft wel een paar belangrijke herdenkingen die als vanzelfsprekend opduiken. Als ik er voor het eerst over hoor, lijkt het of ik als enige was vergeten dat een heroïsche overwinning of ernstig verlies tien, of vijftig jaar geleden was. Vlak voor de grote herdenkingsdag springt een heel bouwwerk van organisaties op uit het niets. Fanfares hadden allang geoefend, departementen en comités vergaderden al jaren ondergronds en ik merkte het niet.

Zo is het ook met de herdenking komende zaterdag van de watersnoodramp van 1953. Zes uur lang overdag NOS Actueel met de koningin in Ouwerkerk en Oude Tonge. Er is ook een speciale begraafplaats. Het is daar Balkenendië, dus de premier komt ook. Al een week draaien op tv documentaires met oude mensen die zich die dagen nog zelf herinneren. Nu kunnen hun ervaringen nog worden geregistreerd.

Ik was die watersnoodramp weer vergeten. Ik kende een vergeeld fotoboek, De Ramp, met beelden van evacuaties uit ondergelopen en half ingestorte huizen. Daarna werd alle ellende en puin geschoffeld onder de dijken en waterkeringen van het wereldberoemde Deltaplan. Rampendeskundige professor Uri Rosenthal verbaasde zich erover, in een documentaire met een originele invalshoek van Martin Maat, hoe snel de watersnood was vergeten en hoe weinig er later over te doen was. Dat onderzoekt hij nu. Bladerend door archieven vergeleek hij de relatieve rust van toen met de ophef over Enschede en Volendam. In krantenarchieven bespeurde hij nauwelijks een kritische noot, terwijl het met meer dan 1.800 doden ,,toch een van de allergrootste natuurrampen van de wereld'' was, zei hij. Er waren indertijd geen mensen die genoegdoening eisten, geen hulpverleners die elk verdriet uitlegden als trauma, geen onderzoeken en enquêtes die het handelen van de overheid doorlichtten. ,,Men was lijdelijk. Er was groot respect voor de autoriteiten'', zei hij. Pas na een week of wat durfde een krant de geringe paraatheid van de Nederlandse krijgsmacht aan de orde te stellen. Geen onderzoekscommissie en toch was het Deltaplan dat op de watersnood volgde veel effectiever dan de ingewikkelde bureaucratische controlemaatregelen na Enschede en Volendam. In de relatieve armoede van Nederland lagen de beschermingsmaatregelen voor de hand. Er moest geld aan worden uitgegevemn en gelukkig kwam dat.

Al die ophef over Enschede en Volendam is nog geen garantie dat deze rampen minder snel worden vergeten. Zouden de Enschedese en Volendamse slachtoffers die aandacht kregen van tv en therapie minder ongelukkig zijn dan de Zeeuwen die familieleden zagen verdrinken en die alle aandacht moesten missen? Therapie en het erover kunnen praten zal wel ergens goed voor zijn, maar televisie en reeksen onderzoeken? De documentaire van Maat eindigde met een stoïcijnse Zeeuw die het zelf nog gered had, maar anderen had zien verdrinken. Hij stond op de dijk en vertelde hoe alles vroeger onder water stond. ,,Ik weet niet of je daar mensen op an kan spreken'', zei hij. ,,Er was net een oorlog achter de rug en het was niet zo simpel om het zomaar ineens aan te pakken. Ik weet het niet.'' Zo is het in het grootste deel van de wereld. Hoe zat het ook weer met die overstroming in India en de aardbeving vlak daarop? En de 3.000 Chinezen die in 1998 nog zonder massale bijstand van camera's overleden bij een rivieroverstroming? Een paar beelden en wat kleine berichten in de krant.

Andere tijden had het over een modern media-effect bij de Zeeuwse watersnoodramp: de internationale acties, opgezet door mensen die dankzij de radio, de kranten en het filmjournaal medelijden hadden gekregen. Er stroomden ook onnodige hulpgoederen toe. Franse bh's die te klein waren voor Zeeuwse vrouwen. Soms werden ze teruggestuurd, maar als dat niet kon, ging de vlammenwerper erop, zei een pakhuisbeheerder van indertijd. Want al die opgestapelde kleding kon besmettelijke ziektes veroorzaken. Andere goederen werden doorgestuurd naar Zuid-Korea. Ik zou wel eens willen weten hoeveel van al die knuffels uiteindelijk de kinderen van Kosovo hebben bereikt. Een actie die goed klonk en tot de verbeelding van de kijker sprak, maar niemand gaat later het resultaat nog na.

    • Maarten Huygen