Hoog spel

Bos en zijn partijgenoten staan te trappelen. Over de regeerlust van de PvdA kan geen misverstand bestaan. Onduidelijk is wat de sociaal-democraten beweegt om zo vurig te streven naar samenwerking met de christen-democraten. Balkenende heeft in woord en gebaar laten blijken liever door te gaan met de liberalen. Hij is inmiddels wat bijgedraaid en toont zich nu bereid `eerst' met de PvdA te praten. Om dat gesprek te bemoeilijken hebben zijn fractiegenoten ijlings een grootboek aangelegd waarin de verschillen tussen de plannen van CDA en PvdA breed worden uitgemeten. Geen wonder dat alle waarnemers een maandenlange en moeizame formatie voorspellen waarvan de goede afloop allesbehalve zeker is.

Terwijl de dagen wegtikken, holt de economie achteruit. Volgens de laatste inzichten loopt het tekort op de begroting dit jaar op tot 9 miljard euro, bijna twee procent van het bruto binnenlands product (bbp). De lidstaten van de Europese Unie hebben met elkaar afgesproken dat het tekort ten hoogste drie procent van het bbp mag zijn. Zonder ingrijpende maatregelen dreigt dit plafond in de jaren na 2003 te worden doorbroken. Hoe langer de formatie duurt, hoe lastiger het wordt om de overheidsfinanciën op orde te krijgen. CDA en PvdA moeten het dus zo snel mogelijk eens zien te worden over omvangrijke bezuinigingen en de nodige belastingverzwaringen.

Het onderlinge wantrouwen is zo groot dat onderhandelaars alle punten waarover na veel touwtrekken overeenstemming wordt bereikt, zullen willen vastleggen in een gedetailleerd regeerakkoord. Bos zelf heeft gezegd de afspraken over het financieel-economisch beleid tot in de puntjes te willen regelen. Hij is al vergeten dat hij zich tijdens de verkiezingscampagne heel anders heeft uitgelaten. Bos pleitte toen voor dualisme, waarbij ook regeringspartijen de vrijheid hebben handel en wandel van hun kabinet kritisch te toetsen. Daarvan kan geen sprake zijn wanneer de toekomst per regeerakkoord is dichtgeregeld. Net zoals onder Paars zouden beide fracties straks het stemvee leveren om gemaakte afspraken om te zetten in beleid, zonder dat de oppositie een schijn van kans heeft de voornemens met goede argumenten bij te buigen.

Maar de leider van de PvdA heeft geen alternatief. Is een onderwerp niet

geregeld in het regeerakkoord, dan kan het CDA bij zulke `vrije kwesties' met steun van VVD en LPF de eigen oplossingen doordrukken. Daar komt bij dat rechts ook in de Eerste Kamer over een ruime meerderheid beschikt. De statenverkiezingen in maart aanstaande brengen daarin waarschijnlijk geen verandering.

De verkiezingen van vorige week werden gedomineerd door de aloude tegenstelling tussen links en rechts. Veel kiezers hebben strategisch gestemd, in de hoop dat CDA dan wel PvdA als grootste uit de bus zou komen. Kleinere partijen liepen leeg. Het is nogal ongeloofwaardig dat de twee grote partijen nu proberen hun verdeelde krachten te bundelen. De sociaal-democraten verkeren nog in een overwinningsroes en beseffen niet dat zij bij eventuele regeringsdeelname worden ingehuurd om omvangrijke bezuinigingen waar te maken. Een combine van CDA en PvdA heet het meest robuust te zijn, omdat slechts twee partijen hoeven te pacteren om over 86 van de 150 kamerzetels te beschikken. Maar blijvend gebrek aan onderling vertrouwen maakt deze combinatie minder stabiel dan een driepartijenkabinet van CDA, VVD en LPF. De lijsttrekker van het CDA heeft voortzetting van het demissionaire kabinet `ongeloofwaardig' genoemd. Dat was een ondoordachte uitspraak. Ondanks het grote verlies van de LPF beschikt rechts over een meerderheid in het parlement. De vorming van een rechts kabinet ligt dan voor de hand. Dat kan eventueel ook een minderheidskabinet van CDA en VVD zijn, dat in de meeste gevallen zal kunnen rekenen op gedoogsteun van de LPF.

Bos speelt hoog spel. Misschien is zijn strategie te laten zien dat de PvdA niet wegloopt voor regeringsverantwoordelijkheid, ook en juist in economisch moeilijke tijden. Mogelijk hoopt hij de bezuinigingsschade voor economisch zwakkere groepen te kunnen beperken. Dit zal echter een illusie blijken. Bij onvermijdelijk geworden megabezuinigingen kan de sociale zekerheid niet buiten schot blijven. Om het tekort terug te dringen en tegelijk wat extra geld vrij te maken voor zorg, onderwijs en veiligheid, lijkt het onvermijdelijk dat de uitkeringen worden losgekoppeld van de stijging van de CAO-lonen. Die ontkoppeling zal de PvdA meer verscheuren dan de aanpak van de WAO in 1992.

Willen de sociaal-democraten herkenbaar blijven, dan kunnen zij daarom beter in de oppositie op zoek gaan naar wat hen samenbindt. De interne discussie over integratiebeleid met toekomst moet bijvoorbeeld nog beginnen. Vuile handen maken door te gaan regeren met het CDA is onder deze omstandigheden niet handig. In plaats daarvan dient Bos snel een voor de kiezers goed herkenbare minimumpositie van zijn partij ter markeren. Blijkt die voor het CDA onaanvaardbaar (te links) te zijn, dan verdient snelle vorming van een kabinet van rechtse signatuur de voorkeur. Die uitkomst zou het beste stroken met de uitspraak van de kiezers. Een minderheidscombinatie van CDA en VVD is niet per se instabiel. In feite is de kans dat een CDA-PvdA kabinet voortijdig sneuvelt aanzienlijk groter.

    • Flip de Kam