Hoe veilig is het nog bij de rechter?

Bij de beveiliging van gerechtsgebouwen zijn veel verschillende partijen betrokken. Is dat wel handig? En moeten plannen met meerdere personen op één cel nu wel doorgaan?

Rechtsprekend Nederland dacht heel wat gewend te zijn. Handgemenen in de rechtszaal, ze doen zich `geregeld' voor, zegt een woordvoerder van de Raad voor de Rechtspraak. Neem bijvoorbeeld André de V., die vorig jaar augustus werd veroordeeld wegens brandstichting bij S.E. Fireworks in Enschede. Tijdens het oplezen van het vonnis raakte hij slaags met een bode en twee politieagenten. En in april vorig jaar ontstond een massale vechtpartij in het Haagse Paleis van Justitie, toen nabestaanden van een vermoorde man met een verdachte op de vuist gingen. Ook politieagenten en een bode kregen klappen. Een advocaat werd bedreigd. Bovendien werd eind vorig jaar werd officier van justitie Tonino belaagd door verdachte D. de Groot in de Clickfonds-zaak. De officier werd tegen de grond geslagen.

Toch zit de schrik er na gisteren goed in. Na twee extreem gewelddadige incidenten in rechtszalen op één dag, ook nog met dodelijke afloop, is het justitiële gevangenis- en vervoerspersoneel volledig van slag, zegt bestuurder Elise Merlijn van ambtenarenbond AbvaKabo FNV. ,,Ze gaan vandaag met knikkende knieën naar hun werk. De schrik zit er heel diep in.'' En woordvoerder E. Stolwijk van het College van procureurs-generaal zegt: ,,Dit zijn gebeurtenissen die hun weerga in Nederland niet kennen.'' Het college is bezorgd over de veiligheid in de rechtbank en heeft hierover vanmiddag overleg met demissionair minister Donner (Justitie). ,,Geconstateerd moet worden dat verdachten er steeds minder voor terugdeinzen om vertegenwoordigers van het Nederlandse strafrechtsysteem verbaal of fysiek persoonlijk aan te vallen'', aldus het college in een officiële verklaring.

De schrik wordt mede veroorzaakt door de pijnlijke vragen die de incidenten oproepen. Bijvoorbeeld: hoe kwam de Albanees die gisteren in Arnhem een officier gijzelde aan zijn pistool, en de gedragsgestoorde Joegoslaaf die in Leeuwarden een begeleidster doodstak, aan zijn mes?

Normaal gesproken, zegt korpsleider J. van Deursen van het regiokorps Gelderland-Midden, is een verdachte ,,schoon'' als hij door het busje bij de rechtbank wordt afgeleverd. Dat betekent dat hij, zodra hij het Huis van Bewaring verlaat, gefouilleerd wordt op wapens. Dat zou er op kunnen duiden dat het wapen in het gerechtsgebouw verkregen is.

Sinds 1994 is de bewaking van verdachten ín de rechtszaal niet meer in handen van Justitie, maar in die van de regionale politie. Die leveren agenten tijdens de zitting. De dienst Ondersteuning en Vervoer van Justitie verzorgt wel doorgaans het vervoer van en naar de huizen van bewaring. Als de officier van justitie en de president van de rechtbank, de `gastheren' in politiejargon, zich bij zaken onveilig voelen, mogen zij altijd aanspraak maken op extra politiebewaking. Of dat gisteren in Assen en Arnhem ook gebeurd is, willen politie en justitie niet zeggen.

Deze decentralisatie werkt nadelig voor de veiligheid in de rechtbanken, zegt voorzitter Van Duyn van de Politiebond. ,,Justitie had altijd een landelijk gespecialiseerde dienst, maar heeft de individuele korpsen daar nu mee opgezadeld. Die zetten vooral goedkopere krachten op het niveau van surveillant in.'' Deze agenten, zegt Van Duyn, zijn over het algemeen nauwelijks of soms zelfs niet bewapend. ,,Zij zijn onvoldoende toegerust voor hun taak, en dat terwijl zij de bewaking tijdens rechtszittingen voor hun rekening nemen. Zij staan aan onverantwoorde gevaren bloot.''

De beveiliging van de gebouwen zelf is een zaak van de rechtbanken. Niet iedere rechtbank neemt dezelfde strenge maatregelen. Zo moeten bezoekers van het Paleis van Justitie in Den Haag door detectiepoortjes, maar hoeft dat in het Gerechtsgebouw in Zwolle niet. In Lelystad worden bezoekers alleen gecontroleerd bij de behandeling van zaken die om extra beveiliging vragen. Volgens de NPB moeten de rechtbanken hun veiligheidsvoorschriften aanscherpen en moet het personeel beter getraind en beveiligd worden.

De rechters zelf zijn voorzichtiger. Een halfjaar geleden wijdde het personeelsblad van de Raad voor de Rechtspraak een artikel aan geweldsdelicten in de rechtszaal. Een meerderheid van de rechters is huiverig voor het ,,transformeren van de rechtszaal in een vesting'', bleek daaruit. De woordvoerder: ,,De openbaarheid van de rechtspraak staat bij de rechters voorop.''

De incidenten van gisteren raken ook aan politieke discussies die op de werkvloer van de gevangenissen gevoelig liggen. Voorzitter D. de Geus van vakbond CNV Publieke Zaak pleit voor een nieuwe discussie over de veiligheid van personeel in gevangenissen, zeker nu de politiek steeds minder verzet heeft tegen het plaatsen van meer gevangenen in één cel. De partijen PvdA, CDA, LPF en VVD zijn hier voor. ,,Dit is een goede reden om de hele beveiligingsprocedure na te lopen'', aldus De Geus. De gebeurtenissen van gisteren hebben volgens hem grote gevolgen voor de discussie over het plaatsen van twee of drie gedetineerden op een cel. ,,De politiek is in elk geval weer even wakker geschud als het gaat om de veiligheid van het personeel.''

    • Guus Valk
    • Merel Thie