Het Maaswater blijft komen: vies, vuil en veel

De Vlamingen langs de Maas hebben hun zaakjes op orde. Maar in Nederland maken de bewoners maken zich boos over het lage tempo van het project Grensmaas.

Gigantische hoeveelheden vuil zijn na het laatste hoogwater achtergebleven langs de Grensmaas, die over 45 kilometer Nederland en België scheidt. Het meeste is plastic en papier, wapperend in de bomen. Volgens de Nederlanders komt dat vuil van stortplaatsen bij Luik. Maar de Belgen zeggen dat er op het vuil opvallend veel Nederlandse teksten staan, en van merken als Edah die in België onbekend zijn, en dat het vuil is weggegooid door toeristen in de Ardennen.

In Borgharen zijn de mensen de overstromingen meer dan zat. Er staan zandzakken op een kademuur, handig voor als het weer zo ver is. De plannen voor verruiming van de rivier door grindwinning zijn niet slecht, maar de uitvoering laat lang op zich wachten, stellen de bewoners. In vijf jaar is al meer dan 150 miljoen euro gespendeerd aan plannen, maar de eerste ton grind moet nog gewonnen worden. Het ergste is de onzekerheid, zeggen Jan en Corrie Delarue. Zij kijken uit over de Maas. Voor de deur hebben ze een lage dijk gekregen, een kade, maar een paar keer per jaar is het toch raak. Dan rijst voor vutter Jan de vraag of hij de meubels naar boven moet sjouwen.

En het wordt erger, de laatste jaren. Vorig jaar was er al vier keer hoogwater. De buurtraad van Borgharen dankt iedereen die enkele weken geleden heeft bijgedragen aan de hulpactie, maar eist een bescherming van hetzelfde niveau als inwoners van het rivierengebied elders, een jaarlijkse kans op overstroming van één op 1250 en niet één op 50 zoals nu, of één op 250 na uitvoering van de Maaswerken. Want de voorspellingen over een klimaatverandering komen uit, hier bij ons in Borgharen.

Aan de Vlaamse kant ligt het dorpje Smeermaas. Er wonen veel Hollanders. Zij wonen hoger langs de Maas, op dijken die van een betonnen dienstweg zijn voorzien – niet omdat Belgen niet weten dat zoiets eigenlijk niet hoort, maar om de achterliggende huizen te kunnen bereiken als die onder water lopen met kwelwater dat onder de dijk door loopt. Het Maasdal bestaat uit poreuze grindbanken, waar kwelwater gemakkelijk door sijpelt bij hoge waterstand.

Het overstromingsgevaar is hier kleiner dan aan de overkant bij Borgharen. De dorpelingen hier zeggen zich erover te verbazen waarom de bewoners van Borgharen geen maatregelen treffen. Zelf. Zo iemand is Huub Francot, die achter de dijk woont en soms last heeft van kwelwater. Hij heeft een put gegraven, waarin het water zich kan verzamelen.

De Hollanders hebben de pech dat de Maas in de loop van jaren haar loop heeft verlegd, zegt ingenieur Herman Gielen, werkzaam bij het ministerie van de Vlaamse Gemeenschap. In Nederland zijn veel dorpen waar de Maas tegenaan stroomt, maar de Belgen hebben alleen Uikhoven, tegenover Geulle aan de Maas. Hij wil niets vervelends over de Hollanders zeggen, maar ze hebben er niet over nagedacht dat de Maas bij hoog water maar één ding wil: haar winterbed innemen. De Nederlanders hebben de dorpen aan de Maas uitgebreid en hebben het Julianakanaal pal langs de Maas gegraven en daardoor is het winterbed ingeperkt. Ze zijn van plan om in Roermond een wijk Olderveste aan de Maas te bouwen en ook dat doet de veiligheid geen goed.

De Nederlanders zeggen vaak dat de Vlamingen niets anders doen dan dijken langs de rivier aanleggen, en dat zoiets niet duurzaam is, maar de Vlamingen doen veel meer. Dijken over een lengte van negenhonderd meter terugleggen. Woningen en bedrijven weren uit het winterbed. In Herbricht worden twee boerderijen aangekocht en verwijderd. En de oude grindplassen worden optimaal ingepast in het systeem van de Maas. Er zijn in Vlaanderen honderden hectares aan grindgaten. Aan de grindexploitatie komt overigens onder druk van omwonenden binnenkort een einde, tenminste als de grindlobby de politiek niet alsnog weet over te halen.

In deze grindplassen worden grote hoeveelheden water opgeslagen, en ze bewijzen hun waarde bij het aftoppen van hoogwatergolven. De Belgen zouden meer voor de Hollanders kunnen doen, zegt Gielen, als die maar zouden betalen voor enkele ingrepen aan Belgische kant die voor de Belgen geen nut hebben. Maar betalen doen ze niet, de Hollanders, want ze willen dat de verruiming van de Grensmaas of de Gemeenschappelijke Maas zoals de Vlamingen haar noemen, budgetneutraal wordt uitgevoerd. Het mag niets kosten.

Een beetje gelijk heeft Gielen wel, zeggen de Nederlanders. Uitgangspunt van het project Grensmaas was vanaf het begin budgetneutraliteit, dat wil zeggen dat het verruimen van de rivier wordt betaald uit de concessies aan bedrijven voor het winnen van grind uit de Maas. De grindboeren hebben inmiddels vele gronden langs de Grensmaas in handen, of keukentafelcontracten met boeren.

Maar de samenwerking met de grindindustrie heeft nadelen. Zodra de politiek iets wil, volgen onderhandelingen met de grindboeren die daarbij meestal nog meer grind uit de Maas opeisen, op gemakkelijke winplaatsen zoals bij Schipperskerk en Itterse Weerd. Er loopt een procedure bij de Europese Commissie, die bekijkt of deze publiek-private samenwerking in strijd is met de vrije concurrentie en de Europese aanbesteding.

Het project Grensmaas begon toen er van wateroverlast nog geen sprake was. Het motto was `groen voor grind': natuur op de plaatsen waar tot voor kort na een lawaaiige grindwinning met baggermolens alleen lelijke gaten overbleven in het landschap. Na het hoogwater van 1993 en 1995 kwam daar de veiligheid bij. Op verschillende locaties worden stroomgeulen verdiept. Uiterwaarden worden verlaagd. En op plaatsen waar grind wordt gewonnen, zal de dekgrond weer worden teruggelegd.

In het dorp Meers loopt een proefproject. In de stromende regen toont manager planvorming Victor Coenen van De Maaswerken een ondiepe plas, waar vorig jaar grind werd gewonnen. Er staat een wervend bord van Natuurmonumenten, maar van natuur is nog geen sprake.

Wacht maar, zegt Coenen, over een paar jaar zal weer fraaie natuur te zien zijn. Niet alleen zal de veiligheid worden vergroot en zal bijvoorbeeld bij Borgharen en Itteren een peilverlaging van ruim 60 centimeter worden bereikt, ook zal het oude profiel van de Maas terugkeren, en de natuur die daarbij hoort, 1.300 hectare liefst, met barbeel en kopvoorn, met kwartelkoning, kleine plevier en roodborsttapuit. De nieuwe flora en fauna lopen als het ware achter de graafmachines aan, zo snel gaat dat.

Niet het ingenieurswerk is bij de Grensmaas het moeilijkste, zegt Coenen van De Maaswerken, maar de afweging van de vele belangen. Er is veel kritiek op deze zwaar opgetuigde projectgroep van Rijkswaterstaat en de provincie Limburg. En inderdaad zijn er fouten gemaakt, zoals het storten van vervuild slib in een grindplas enkele jaren geleden. Maar het steekt toch dat de Grensmaas nooit is beschouwd als een voorbeeldproject voor al die andere projecten in het rivierengebied. Lang voordat het rijk officieel afkondigde dat we niet eindeloos kunnen doorgaan met het verhogen van dijken in Nederland, was in Limburg al sprake van het maken van ruimte voor de rivier. Hier weten ze hoe mooi dat kan worden, maar ook hoe ingewikkeld het is om dat te bereiken.

Dit is het vierde deel van een serie over de Maas. Eerdere artikelen verschenen in de krant van 18, 20 en 22 januari.

    • Arjen Schreuder