`Nietsdoen in zorg ontzettend riskant'

Een herziening van het zorgstelsel is meer dan ooit nodig. Dat concludeert het Centraal Planbureau vandaag in zijn rapport over concurrentie in de zorg. ,,De kosten zijn nu niet meer beheersbaar.''

,,De rem is van het huidige zorgstelsel afgehaald, de kosten zijn niet meer beheersbaar'', zegt Marcel Canoy, hoofd institutionele analyse bij het Centraal Planbureau (CPB). ,, De politiek heeft er dan ook zelf voor gezorgd dat een complete herziening van het zorgstelsel onvermijdelijk is geworden.'' Sinds het `recht op zorg' vorig jaar is geïntroduceerd in het huidige stelsel, krijgen ziekenhuizen betaald naar wat ze doen, centrale budgettering vanuit de overheid kan niet meer. ,,Als ziekenhuizen hun geld niet krijgen, stappen ze naar de rechter. Zorg is een open-einde regeling geworden'', aldus Canoy.

Vanmorgen presenteerde het CPB het rapport Zorg voor concurrentie, een ruim 200 pagina's tellende verkenning van een zorgstelsel dat meer dan het huidige is gebaseerd op concurrentie.

Het rapport komt op een cruciaal moment. PvdA en CDA zijn net begonnen aan de formatieonderhandelingen en de mogelijke herziening van het zorgstelsel gaat deel uitmaken van een regeerakkoord, ongeacht de kleur van de coalitie. Over de vraag hoe verzekerden gecompenseerd worden voor hun zorgkosten doet het CPB geen uitspraak. Of dat achteraf via een belastingkorting, zoals het CDA wil, of direct door inkomensafhankelijke premies, de wens van de PvdA, gebeurt, staat wat het bureau betreft los van de invoering van het stelsel.

De kern van het rapport bestaat uit een analyse van een nieuw zorgstelsel waarbij ziekenhuizen, verzekeraars en andere zorgaanbieders met elkaar concurreren, en waarbij de verzekerden vrij zijn in hun keuze van hun verzekeraar. Het onderscheid tussen particuliere verzekeraars en ziekenfondsen komt te vervallen. Er komt één verplichte basisverzekering en verzekeraars krijgen een zogenoemde acceptatieplicht (ze mogen geen verzekerden weigeren op basis van leeftijd of gezondheid).

Verzekeraars krijgen in het nieuwe stelsel, dat het CPB voorstaat, een `regierol' die hen in staat stelt zorgaanbieders tot efficiency te dwingen. Het CPB stelt concrete wetswijzigingen voor, zoals het optuigen van een goede toezichthouder en meer transparantie over kosten en kwaliteit bij ziekenhuizen. Conclusie van het bureau: ,,De vlag kan nog lang niet uit, maar de risico's zijn beheersbaar.''

Juist over die risico's bestaat bezorgdheid. Bijvoorbeeld omdat het recht op zorg wel eens een dure aangelegenheid kan worden. ,,Het risico is ook dat verzekeraars zich richten op het selecteren van gezonde verzekerden in plaats van op eerlijke, goede en zo goedkoop mogelijke zorg voor iedereen'', zegt CPB-onderzoeker Esther Mot. ,,Maar de zorg gaat hoe dan ook meer kosten dan nu door de vergrijzing en duurdere medische behandelingen, onafhankelijk van het stelsel dat je kiest'', zegt Canoy.

Een stelselherziening zal grotendeels langs het scenario van de Big Bang moeten plaatsvinden, stellen de CPB'ers. ,,Alles hangt met alles samen'', zegt Canoy. Voordat de wetgeving over een nieuw stelsel rond is, kan echter al wel worden begonnen met een aantal concurrentiebevorderende maatregelen. Zo zou op korte termijn de macht van de Inspectie voor de Gezondheidszorg kunnen worden uitgebreid, moet er meer duidelijkheid komen over hoe ziekenhuizen en verzekeraars nu handelen (de `echte' kosten van behandelingen in kaart brengen) en moet het bijverzekeren om het eigen risico te verkleinen onmogelijk worden gemaakt. ,,Doe je dat niet, dan onstaat de komende jaren een sterk stijgende vraag naar zorg'', voorspelt CPB'er Marc Pomp.

De echte omslag komt wanneer marktwerking wordt geïntroduceerd. Dan moeten verzekeraars concurreren om klanten, moeten ziekenhuizen efficiënter werken, moeten de toetredingsdrempels om een ziekenhuis of een verzekeringsmaatschappij te starten verlaagd zijn, moet de acceptatieplicht voor verzekeraars geregeld zijn alsmede de omvang en de kosten voor het basispakket. Bovendien moet het systeem van verevening van risico's tussen verzekeraars (met compensaties voor verzekeraars waarbij relatief veel ongezonde patiënten zijn aangesloten) worden uitgebreid.

De marktregulering gaat onherroepelijk gepaard met een grote rol voor toezichthouder en overheid op het reilen en zeilen van de nieuwe zorgmarkt. Bezwaren over een nieuwe laag bureaucratie in de zorg die zo wordt ingevoerd wuiven de CPB'ers weg. ,,Het komt in plaats van de huidige bureaucratie'', zegt Pomp. ,,Momenteel zijn er jaarlijks 2.000 ambtenaren bezig met het becijferen van zorgramingen'', illustreert Canoy.

De positie van de verzekerden zal door de stelselherziening ook drastisch veranderen. Deze zullen op zoek moeten naar de voor hen gunstigste verzekeraar. ,,Dat vergt inderdaad een andere rol van de verzekerden'', zegt Pomp, ,,maar waarom zou dat niet kunnen? Nu kan het de verzekerde in principe niks schelen wat de zorg kost, als hij maar behoorlijk geholpen wordt en niet te veel betaalt aan premie. Daar moeten we vanaf.''

Eerdere bezwaren van onder meer de landsadvocaat die nogal wat Europese belemmeringen zag voor het nieuwe zwaar gereguleerde zorgstelsel vinden de CPB'ers ,,vanuit economisch perspectief onbegrijpelijk''. ,,Aanpassing van Europese regelgeving ligt eerder voor de hand dan afzien van de plannen voor een nieuw zorgstelsel.'' De onderhandelaars over een nieuw kabinet, PvdA-leider Bos en zijn CDA-collega Balkenende moeten volgens het CPB nu geen ,,koudwatervrees'' tonen, zoals de laatste jaren te vaak gebeurde. ,,Niets doen is nu erg riskant'', aldus Canoy.