Een smoezelige keten van gebeurtenissen

Bloody Sunday is een speelfilm over Bloody Sunday, de mars door het Noord-Ierse Derry op 30 januari 1972 die vreedzaam begon en in een bloedbad eindigde. ,,Ik heb een gedeelde ervaring willen creëren'', zegt regisseur Paul Greengrass.

`The Troubles' wordt de burgeroorlog in Noord-Ierland tussen katholieken en protestanten, Ieren en Engelsen eufemistisch genoemd. Een vreedzame mars in het Noord-Ierse Derry, met als doel aandacht te vragen voor gelijke rechten voor katholieken en protestanten liep op zondag 30 januari 1972 zo uit de hand, dat er dertien doden vielen. `Bloody Sunday' wordt sindsdien beschouwd als de lont in het kruidvat van dertig jaar verhevigde strijd. De Engelse documentairemaker Paul Greengrass maakte er een speelfilm over, die vorig jaar op het Filmfestival in Berlijn een Gouden Beer won. Onlangs was Greengrass in Brussel, ter gelegenheid van de première van de film in Nederland en België.

Greengrass baseerde zijn film op het interviewboek Eyewitness Bloody Sunday van Don Mullan. De publicatie van dit boek zette de Engelse minister-president Tony Blair er in 1998 toe aan om de gebeurtenissen rondom `Bloody Sunday' nog eens te onderzoeken. Greengrass herinnert zich hoe hij het boek in één adem uitlas, zich ter plekke verscheurd voelde tussen de Britse para's en de Ierse relschoppers en hoe hij zich schaamde, zich onbeschrijfelijk schaamde. ,,Ten tijde van `Bloody Sunday' was ik zeventien. Oud genoeg om te weten wat er aan de hand was, maar te jong om te beseffen wat voor impact die gebeurtenissen zouden hebben. Als de Ierse burgeroorlog een metafoor nodig zou hebben, dan is `Bloody Sunday' het perfecte symbool voor het escaleren van de situatie. De producent van mijn film, de Ierse filmmaker Jim Sheridan, zegt altijd: ``Bloody Sunday' is het verhaal dat de Ieren nooit kunnen vergeten en de Britten zich niet willen herinneren'. Dat verhaal is zo krachtig dat ik er een film over wilde maken.''

Bloody Sunday volgt gedurende 24 uur de gebeurtenissen rondom de mars. Van duisternis tot duisternis, van de avond ervoor, tot de avond na afloop. Greengrass filmde ruig, woest, op afgeragd 16mm materiaal, zoals hij het zelf omschrijft. Die documentair aandoende beelden doorsnijdt hij met lange black-outs, waardoor de gebeurtenissen nog chaotischer en fragmentarischer overkomen dan ze al geweest moeten zijn. En waardoor, met het historisch besef van de toeschouwer als voornaamste spanningsboog, alles nog noodlottiger lijkt.

De film volgt de Ierse politicus en burgerrechtenactivist Ivan Cooper, de organisator van de mars, gespeeld door James Nesbitt. Hij is de ogen en oren van de toeschouwer. Maar Greengrass vraagt ook aandacht voor het perspectief van generaal Robert Ford en brigadier McLellan, verantwoordelijk voor de arrestaties en de doden. ,,Het zijn drie individuen die ieder proberen om de dag vredig te laten eindigen. Ze worden voor hun gevoel door de anderen ondermijnd. Bloody Sunday gaat ook over het willen ontsnappen aan iets onvermijdelijks.''

Daarom laat Greengrass in het midden wie op die dag de spreekwoordelijke trekker overhaalde: relschoppers, de IRA of de Britten. In zijn films spelen naast professionele acteurs Engelse soldaten en inwoners van Derry zichzelf en de gebeurtenissen na. ,,Om als Brit een film over `Bloody Sunday' naar Derry te brengen, moet je over een zekere nederigheid beschikken. Ik wilde een film maken die authentiek zou zijn, die het gevoel over kon brengen wat ik had toen ik Don Mullans boek las. Ik voelde veel angst bij de mensen die `Bloody Sunday' hadden meegemaakt. Het was hun verhaal. Zij zijn de getuigen van de geschiedenis. Het hielp dat ik sowieso niet zo geïnteresseerd was in complottheorieën en karikaturen. Bovendien doet het niet ter zake wie het eerste schot afvuurde, omdat zelfs het aanwijzen van een schuldige niet kan rechtvaardigen wat er daarna gebeurde.''

Niet helemaal onbedoeld werd Greengrass' film daardoor ook een metafoor voor andere, hedendaagse conflicten. ,,Ik heb in Bloody Sunday een gedeelde ervaring willen creëren, die ongeacht iemands achtergrond voor iedereen herkenbaar zou moeten zijn. Datgene wat mensen bindt, ons collectieve begrip voor menselijke waarden, wordt door oorlog verscheurd. Dan ontstaat er een smoezelige keten van gebeurtenissen waar niemand meer greep op heeft. Die chaos is helaas een kenmerkend onderdeel van de huidige Zeitgeist. Als je je eigen doden aan het tellen bent, ben je niet langer in die van anderen geïnteresseerd.''

Bloody Sunday. Regie: Paul Greengrass. Met: James Nesbitt, Alan Gildea, Gerard Crossan, Mary Moulds. In 7 bioscopen.