Apolitieke islamologe

De islam van Annemarie Schimmel, de Duitse oriëntaliste die maandag op 80-jarige leeftijd overleed, is niet de islam die dezer dagen in het nieuws is. Niet de islam van de shari'a, van de hoofddoekjes, van het fundamentalisme. Het is de islam van de mystiek, van de poëzie en van het alledaagse leven.

Het was een sprookje uit Duizend-en-één nacht dat op 9-jarige leeftijd Schimmels belangstelling wekte voor de oosterse wereld. Ze leerde zichzelf Arabisch toen ze 15 jaar was en vier jaar later promoveerde ze in de islamologie. Na een onderbreking van vier jaar tijdens de Tweede Wereldoorlog, toen ze als vertaalster voor het ministerie van Buitenlandse Zaken werkte, keerde ze in 1947 terug naar de universiteit. Als hoogleraar in Marburg – jonger dan de meeste van haar studenten. In 1954 was Schimmel de eerste vrouw en de eerste niet-moslim die in Ankara ging lesgeven aan de faculteit voor godsdienstwetenschap. Ze onderrichtte er, in het Turks, geschiedenis van de religie. In 1961 keerde ze terug naar Duitsland, waar ze hoogleraar werd in Bonn. Tussen 1967 en 1991 werkte ze in Harvard.

Haar politieke betrokkenheid bleef over het algemeen beperkt tot gesprekken met politici die zich wilden voorbereiden op contacten met islamitische staatshoofden. Op één enkele keer na. In 1995 werd haar mening gevraagd over de affaire rond Salman Rushdie, die zich met zijn roman De Duivelsverzen de woede van moslims over de hele wereld op de hals haalde en van ayatollah Khomeiny in het bijzonder. Schimmels zorgvuldig gekozen woorden, waarin ze een verklaring zocht voor de woede van de moslimgemeenschap, werd door media `bondig' vertaald, waarbij ze werd afgeschilderd als een pleitbezorgster van het fundamentalisme. Ze zou impliciet Khomeiny's doodvonnis tegen Rushdie goedkeuren.

Uitgerekend in dat jaar, 1995, was aan Schimmel door de Duitse vereniging van boekhandels de prestigieuze Vredesprijs toegekend voor de wijze waarop zij in het Westen begrip had gewekt voor de islam. Critici spraken er schande van en eisten dat de prijs haar zou worden onthouden. Anderen vonden dat ze de eer aan zichzelf moest houden door de prijs te weigeren.

De controverse liet wel zien dat Schimmels benadering maatschappelijke oriëntatie miste. En ook al heette haar vorig jaar verschenen autobiografie Morgenland und Abendland. Mein west-östliches Leben, en al werd er in het Pakistaanse Lahore een straat naar haar genoemd, van de hedendaagse, ideologische islam, van degenen die hun religie zagen als een middel in de strijd tegen het Westen, begreep ze weinig.