Van Baal onwillig? Dat viel wel mee

Waarom moest luitenant-generaal Van Baal, die gisteren werd vrijgepleit in het parlementair rapport over de val van Srebrenica, ook alweer vertrekken? ,,Als officieren onwillig zijn, zijn ze onbetrouwbaar. ''

Rehabilitatie. Waarnemend minister van Defensie Kamp wilde het woord gisteren niet in de mond nemen. Luitenant-generaal Van Baal, die vorig jaar moest terugtreden als bevelhebber van de landmacht wegens het NIOD-rapport, vervult nog steeds een functie in het ,,hart van de Defensie-organisatie'', zo zei Kamp. Vanuit een bureautje aan het Plein in Den Haag geeft de gedesavoueerde generaal leiding aan de centralisatie van het departement. Zijn dienstauto met chauffeur heeft hij mogen houden.

Maar toch. Terwijl de enquêtecommissie heel duidelijk was over de kwalijke rol van toenmalig bevelhebber van de landmacht Hans Couzy, is zij ook glashelder in haar conclusie over zijn plaatsvervanger in 1995, Ad van Baal. Zijn gedwongen aftreden was ,,onterecht''. Zo bekritiseert de commissie óók het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie, dat concludeerde dat sprake was van `onwil' bij de `landmachttop' om de minister goed te informeren.

De enquêtecommissie vindt dat het niet duidelijk is wat het NIOD precies met onwil heeft bedoeld, aldus de commissie. Deze onduidelijkheid heeft ,,bijgedragen aan een klimaat waarin persoonlijke maatregelen zijn genomen.'' ,,De term onwil'', zo zei commissievoorzitter Bert Bakker (D66) gisteren, ,,was onbruikbaar geworden nadat het NIOD drie keer een andere definitie van dat begrip had gegeven''. Oud-minister van Defensie Frank de Grave, de man die Van Baal dwong op te stappen, deed er gisteravond nog een schepje bovenop. ,,Ik had graag gehad dat Blom (de directeur van het NIOD, red.) de term onwil aan mij had uitgelegd zoals hij dat tegenover de enquêtecommissie heeft gedaan'', zei hij gisteren. Blom zelf bleef ferm achter zijn eigen conclusie staan. ,,In ons rapport'', zo zei hij, ,,spatte de onwil van de bladzijden af.'' Volgens de NIOD-directeuren trekt de enquêtecommissie in feite dezelfde conclusie als het NIOD. ,,De commissie zegt: 'de urgentie ontbrak om de politieke leiding te informeren'. Wat is dat anders dan onwil?''

Het lijkt erop dat het NIOD niet heeft voorzien wat de conclusie van onwil allemaal teweeg zou gaan brengen. Want, zo legde Blom afgelopen november omstandig aan de enquêtecommissie uit, het NIOD zegt níet dat er sprake geweest is van een doofpot bij de landmacht over Srebrenica. `Onwil', zo legde de wetenschapper geduldig uit, wordt in de Van Dale omschreven als `een gebrek aan goede wil'. Bij de top van de landmacht was in de zomer van 1995 een gebrek aan goede wil om datgene te doen wat ze moesten doen: op eigen initiatief de minister tijdig informeren over een zo gevoelig dossier. ,,Ons rapport bevat geen aantijgingen'', zei Blom bij zijn verhoor. ,,Ons rapport probeert een proces te analyseren waarvan iedereen van mening is dat het verschrikkelijk mis is gegaan.'' Wat hij niet goed begreep, verzuchtte de wetenschapper toen ,,is dat in het debat hierover de betrokkenen zo ongelooflijk in de stress van hun persoonlijke eer zijn geschoten.''

Daarmee werd nog eens duidelijk dat de historici van het NIOD zich niet hadden gerealiseerd dat ze midden in het mijnenveld tussen krijgsmacht en politiek waren gestapt. Onwil, zo verklaarde Van Baal tegenover de enquêtecommissie, ,,is het zwaarste dat je over een officier kunt zeggen.'' ,,Als officieren onwillig zijn, zijn ze onbetrouwbaar. Dat moet tot consequenties leiden.'' Die consequenties kwamen er, vooral nadat De Grave na het verschijnen van het NIOD hoogstpersoonlijk van Blom had gehoord dat Van Baal zeker ook onder die landmachttop moest worden geschaard. Een plan van Van Baal zelf om een uitgebreid integriteitsonderzoek te houden onder alle landmachtfunctionarissen die in 1995 een leidende rol hadden gespeeld, kon hem niet meer redden. De Grave herinnerde de tegenstribbelende generaal aan een schriftelijke afspraak uit 2000 waarin stond dat Van Baal zou vertrekken, mocht hij in opspraak raken door het NIOD-rapport.

Het integriteitsonderzoek werd overigens toch uitgevoerd. Op de vraag van het managementbureau BMC wat het NIOD precies had bedoeld met de term onwil schreef Blom dat deze term ,,niet in arbeidsrechtsrechtelijke of strafrechtelijke zin is gebruikt.'' Dat was maanden nadat generaal Van Baal wenend de Haagse Julianakazerne had verlaten.

De Grave benadrukte het gisteren nog eens: Van Baal is niet ontslagen, maar zelf teruggetreden. ,,Hij is nog steeds luitenant-generaal''. Nu het blazoen van de luitenant-generaal is gezuiverd, ligt er misschien nog een mooie functie bij de NAVO voor hem in het verschiet.

    • Steven Derix