`Tevreden over de eigen SPD? Nee.'

Bij deelstaatverkiezingen dit weekeinde in Hessen en Nedersaksen zal de SPD wellicht fors verliezen. Zelfs Schröders anti-oorlogstaal kan het tij niet keren.

Annie Grondo – 80-plus, rode jurk – is een vakbondsvrouw met ervaring. In een zaaltje van vrijetijdscentrum Vahrenberg in Hannover moet ze de rumoerige seniorenclub van dienstenbond Verdi bezighouden totdat de hoofdact van de ochtend arriveert. De minister-president van Nedersaksen, Sigmar Gabriel (SPD), hún Sigmar, zit vast in het verkeer.

Rap warmt Annie de zaal op. Gepensioneerden mogen niet ,,ondergeschoffeld'' worden! Applaus. Ze hekelt de suggestie om de tandarts uit het ziekenfonds te halen. ,,Ik kan me nog herinneren dat mijn grootouders zonder tanden rondrenden.'' Gelach. Het idee is inmiddels van tafel, heeft men haar verzekerd, maar ze vertrouwt het niet. ,,Opletten dus!''

Voor Gabriel – goedlachs, 43 jaar – wordt het een eenvoudige ochtend. Elke pointe trekt applaus. Over de opslag van buitenlands kernafval in Nedersaksen: ,,Wij zijn niet de atoomplee van Europa.'' Over de voorbeeldige arbeidsverhoudingen bij Volkswagen: ,,Werknemers zijn subjecten, geen objecten.'' Over de financiële nood in de gezondheidszorg zegt de corpulente Gabriel: ,,We moeten premies geven voor goed gedrag, aan mensen die sporten, zoals ik.'' Na afloop roept Annie haar minister-president op een verklaring te ondertekenen tegen de oorlog in Irak.

De regionale verkiezingen in Nedersaksen en Hessen op 2 februari zijn de eerste populariteitstest voor het tweede kabinet Schröder sinds de verkiezingen vorig jaar. In beide deelstaten lopen de SPD-kandidaten ver achter in de peilingen. In Nedersaksen is de CDU met lijsttrekker Christian Wulff op dit moment goed voor 48 procent van de stemmen, Gabriels SPD staat op 37 procent. In Hessen verdedigt de christen-democraat Roland Koch zijn ambt tegen de SPD'er Gerhard Bökel. In de peilingen komt Koch op 50 procent, Bökel op 31 procent.

Voor de machtsverhoudingen in Berlijn is de uitslag in Nedersaksen alleen indirect van belang. In de Bondsraad, de deelstatenkamer, heeft CDU/CSU nu al een meerderheid. Maar een overwinning van Wulff is een gevoelige tik voor SPD en kanselier. Nedersaksen is de thuishaven van Schröder, en Gabriel behoort tot de kroonprinsen van de partij. In Hessen wil Koch zijn vooraanstaande positie in eigen kring verstevigen. Ook hij geldt als potentiële kanselierskandidaat. De Duitse media zien de verkiezingen daarom graag als het kroonprinsenduel, al komen de hoofdrolspelers niet direct tegen elkaar uit.

De SPD, danig in het nauw, speelt sinds kort de vredeskaart. In Hessen werft de partij met anti-oorlogsposters. In Nedersaksen verkondigde Schröder vorige week dat hij definitief niet zal instemmen met een VN-resolutie die een oorlog tegen Irak legitimeert – op een campagnebijeenkomst in Goslar, de woonplaats van Gabriel.

Voor het overige heeft Gabriel vooral last van Schröder. Het moeizame begin van Schröder II – dat zich gedroeg als een kruiwagen vol kikkers en alle goede wil verspeelde met hogere belastingen en hogere premies – is voor de SPD in Nedersaksen een handicap. ,,De ongelukkige start van de bondsregering is een beletsel'', zegt Rolf Wernstedt, al bijna twintig jaar actief in de SPD en voorzitter van het regionale parlement tijdens een ontmoeting met buitenlandse journalisten.

Wernstedt verwacht niet dat de SPD de absolute meerderheid in de Landtag kan handhaven. Overal waar hij komt, klagen mensen over de partij, zegt hij. ,,De mensen lopen nog niet weg, maar gaan eenvoudig niet stemmen. We hebben een mobilisatieprobleem.'' Slechts in een enkele regio in Nedersaksen heeft Schröder op basis van zijn prestaties als minister-president ,,nog een streepje voor''.

Ook Wernstedt heeft het moeilijk met Schröder, onder wie hij jaren als minister heeft gediend. ,,Als je me vraagt: ben je tevreden met de SPD? Zeg ik nee.'' De SPD heeft de discussie over afslanking van de verzorgingsstaat en de noodzaak voor impopulaire maatregelen in het najaar niet professioneel gevoerd. ,,Mensen begrijpen dat niet alles kan blijven zoals het is. Maar als er ingeleverd moet worden, dan door iedereen.''

Met enige regelmaat zoekt Gabriel daarom de media met voorstellen die in zijn achterban populair zijn – invoering van vermogensbelasting en verlaging van de inkomstenbelasting – maar die haaks staan op Schröders plannen. Steevast verschijnt Schröder dan als de strenge maar begripvolle vader, Gabriel als de opstandige zoon. Het is een techniek waarmee Schröder jaren geleden zelf furore maakte. Ruzie zoeken in eigen kring voor het eigen gewin. Echt vals wordt het niet. Over zijn relatie tot Schröder zegt Gabriel bij Verdi: ,,Als hij weer eens knorrig is, bel ik met zijn [vrouw] Doris en zeg: kalmeer hem nou toch eens.''

CDU-uitdager Christian Wulff (43) heeft zo zijn eigen verhouding tot Schröder. Twee keer moest hij het in de jaren negentig afleggen tegen de toekomstige kanselier; Schröders laatste monsterzege over Wulff leverde hem in de SPD de kandidatuur voor het kanselierschap op. Wulff geldt sindsdien als de eeuwige verliezer.

Op campagne tussen de vakwerkhuizen van Wunstorf maakt Wulff handig gebruik van de onvrede met de regering in Berlijn. Het kleine zaaltje aan de Abteihof barst met honderden, doorgaans oudere, CDU-aanhangers bijkans uit zijn voegen. ,,De bevolking is bevreesd'', begint Wulff, ,,dat verklaart waarom zoveel mensen onze manifestaties bezoeken.'' Schor maar trefzeker vervolgt hij: ,,Zoals het nu gaat, mag het niet verder gaan.'' In twee minuten heeft Wulff de zaal in zijn zak.

Wulff vertaalt nationale thema's naar Wunstorf. Hij kent de locale verhoudingen, spreekt over plaatselijke bedrijven en de infrastructuur in de omgeving, over bendes uit Oost-Europa die langs de nabijgelegen A2 actief zijn, over een verkrachting in Lüneburg en een schietpartij met asielzoekers in het naburige Hannover. Regionale verkiezingen, weet Wulff, worden óók regionaal gewonnen.

    • Michel Kerres