Binaire pakhuizen

Terwijl de automatiseringsbranche kreunt onder een recessie, blijft de markt voor dataopslag groeien. Bedrijven geven steeds meer geld uit – dit jaar naar verwachting 25 miljard dollar – aan apparatuur en programmatuur voor opslag van gegevens. Tussen leveranciers is de concurrentie heviger dan ooit.

Motorola, de laatste jaren vooral bekend als fabrikant van mobiele telefoons, organiseerde nog niet zo lang geleden opleidingen die op video stonden. Aan alle vestigingen moesten dan ook met grote regelmaat videobanden worden verstuurd. Sinds kort is dat verleden tijd: circa 15.000 werknemers volgen online seminars. Achter de pc of laptop kunnen zij hun kennis bijspijkeren. Om deze webuitzendingen te realiseren, moeten alleen wel erg veel data tussen het hoofdkantoor en de vestigingen getransporteerd worden. Om overbelasting te voorkomen worden de videobeelden op uren dat het netwerk niet intensief wordt gebruikt, alvast naar de lokale vestiging gekopieerd en ter plaatse op grote computersystemen (servers) opgeslagen. Dit kan voorkomen dat de dataverbinding naar andere vestigingen verstopt raakt.

,,Dit soort toepassingen van dataopslag zul je steeds vaker gaan zien'', zegt een woordvoerder van het Amerikaanse bedrijf Network Appliance, dat zich heeft gespecialiseerd in `virtuele dataopslag' en een van de belangrijkste spelers is op deze groeiende markt. ,,Denk eens aan leren op afstand. Of aan ontwerpteams die geografisch verspreid zitten en gegevens willen delen.'' Van de steeds grotere hoeveelheid informatie die de mens produceert, wordt ruim negentig procent in digitale vorm opgeslagen. In heel 2000 ging het al om zo'n 3 exabyte. Bedrijven zien hun opslagbehoefte dan ook iedere zes tot 24 maanden verdubbelen; zo beheren de gezamenlijke Kamers van Koophandel in Nederland alleen al 2 terabyte aan data. De groei van elektronische handel, internet en de behoefte aan complexe marktanalyses met behulp van datapakhuizen (computersystemen die vergelijkingen kunnen maken) hebben tot een ware data-explosie geleid. Voorlopig komt daar geen einde aan. Ten behoeve van de beveiliging moeten opnamen van bewakingscamera's bijvoorbeeld steeds langer worden bewaard worden, en juist digitaal beeld vereist veel opslagcapaciteit.

Ook al is de opgeslagen informatie elektronisch, de datapakhuizen zijn letterlijk nog pakhuizen van vele tienduizenden vierkante meter vloeroppervlak, vaak in de buurt van bestaande of geplande electriciteitscentrales omdat ze grootverbruikers zijn. Volgens het onafhankelijk researchbureau PropertyNL hebben Rotterdam en Almere plannen voor zeer grote datacentra, en twee jaar geleden is de projectontwikkelaar Binnenveste Development opgericht die zich uitsluitend op deze nieuwe markt richt.

Toegegeven: door de economische recessie is de databehoefte in sommige sectoren – internet, telecom en nutsbedrijven – wel iets afgenomen. De markt voor dataopslag liet vorig jaar dan ook een tijdelijke daling zien van twee procent, maar analisten verwachten dat de markt volgend jaar weer met vijf procent aantrekt. Doordat steeds meer bedrijven – Compaq, Dell, HP en IBM – investeren in systemen waarbij computernetwerken worden gebruikt, zal vooral die markt naar verwachting sterk groeien.

Decennia lang was IBM met afstand marktleider in harde schijven en tapeopslag. Het bedrijf behaalde winstmarges van 70 procent op zijn opslagsystemen. Eind jaren tachtig kwam EMC met een revolutionair idee. Het introduceerde systemen die als een soort blokkendoos op elkaar gestapeld konden worden. Daarmee kon het Amerikaanse EMC fors onder de prijzen van IBM duiken en dankzij opvallende marketing slaagde het bedrijf er in tien jaar tijd in marktleider te worden. De laatste jaren concurreren EMC, IBM, HDS, Compaq, HP en Sun meedogenloos in de opslagmarkt. Vooral EMC en IBM schromen niet elkaar met rechtszaken over octrooien te lijf te gaan. Niet voor niets geeft IBM zijn opslagsystemen namen als Shark (haai) mee.

Kort geleden vlogen HP en EMC elkaar weer eens in de haren over vermeende schending van patenten op opslagtechnologie. HP is dit jaar door de overname van reus Compaq een belangrijke speler op de markt voor opslagsystemen geworden. Volgens EMC getuigt de door HP aangespannen rechtszaak van `wanhoop'. Op zijn beurt stelt Hewlett Packard dat de opponent `messteken in het donker' uitdeelt.

De strijd richt zich, als gezegd, vooral op netwerkopslag: computersystemen die via glasvezel of traditionele computernetwerken (Ethernet) aan elkaar zijn gekoppeld. Een bedrijf als Network Appliance (NetApp) is vooral met die laatste systemen groot geworden en heeft de laatste jaren flink wat omzet bij EMC weggehaald. De omzet van NetApp steeg in het recente verleden zelfs tot 1 miljard dollar, maar zakte de laatste twaalf maanden terug naar 798,4 miljoen dollar, waarbij nog wel winst wordt gemaakt.

Ook EMC zag zijn omzet teruglopen, van 8,9 naar 7,1 miljard dollar, maar het bedrijf moest een verlies van 508 miljoen dollar incasseren, deels als gevolg van de verhevigde concurrentie met aartsrivaal HDS en de late introductie van nieuwe producten. Begin oktober deelde EMC mee het personeelsbestand met 7 procent, ofwel 1.350 man, terug te brengen. Verder kondigde het onlangs een strategiewijziging aan, waarbij EMC zich samen met Dell wil gaan toeleggen op het midden- en kleinbedrijf. Eind vorige week kwam EMC met het eerste, voorzichtige goede nieuws in tijden uit de IT-sector: dankzij de groeiende bestedingen aan dataopslag leed het in het laatste kwartaal van vorig jaar minder verlies dan verwacht.

Dat de marktverhoudingen tussen netwerkopslagspecialisten de komende jaren op de proef worden gesteld, staat wel vast. Het technische onderscheid tussen de thans gebruikte systemen gaat verdwijnen, bovendien zijn er nieuwe kapers op de kust. Cisco Systems, de grote leverancier van netwerkapparatuur, nam in augustus het opslagbedrijf Andiamo Systems over om zich ook op dit terrein te kunnen manifesteren. En Sun Microsystems heeft onlangs Pirus Networks ingelijfd.

,,Een aap die het woord opslag kon uitspreken, kon in het verleden nog rekenen op 30 miljoen dollar aan risicokapitaal, nu niet meer'', zei een analist van de Enterprise Storage Group onlangs in The Wall Street Journal. Kleinere spelers, zoals Sanrise en Cereva Systems, zijn failliet of worden in hoog tempo overgenomen door grote spelers in de markt. Alleen bedrijven als BlueArc en Zembeel weten het hoofd boven water te houden door zich op nichemarkten te richten, zoals productiebedrijven die special effects voor speelfilms ontwikkelen. Ook in Hollywood is de vraag naar opslag erg groot.

Analist William Lewis van JP Morgan had dit najaar op een perspresentatie van Network Appliance in New York goed nieuws voor alle spelers in de opslagmarkt. Binnen de automatiseringsbestedingen van bedrijven krijgt opslag een steeds groter aandeel: zo'n 22 procent dit jaar tegen 17 procent een jaar geleden. Er bestaat vooral behoefte aan goede backup-systemen, computers die een kopie maken van gegevens zodat bedrijven bij calamiteiten gewoon kunnen blijven doorwerken. De aanslagen op het World Trade Center in New York toonden nog eens aan hoe belangrijk dataopslag is. Ondanks de grote personele verliezen en fysieke schade konden veel ondernemingen hun activiteiten voortzetten omdat de bedrijfsgegevens niet lokaal in het WTC waren opgeslagen.

Dankzij glasvezel kunnen afstanden worden overbrugd tot honderden kilometers. Een voorbeeld is de Duitse overheid die zowel in Berlijn als Bonn gevestigd is. Gegevens van beide locaties worden via glasvezel over een afstand van 700 kilometer heen en weer getransporteerd.

Het Amerikaanse Network Appliance verwacht dat er over de hele wereld verspreide datafabrieken zullen ontstaan, waar via de bestaande infrastructuur gegevens tijdelijk van hoofd- naar nevenvestiging worden getransporteerd. Deze Center to Edge-technologie komt vooral van pas bij internettoepassingen als bovengenoemde online seminars en streaming media, waarbij internetgebruikers videofragmenten kunnen opvragen en bekijken. Rivaal EMC denkt dat de ontwikkelingen meer in de richting gaan van gecentraliseerde opslag. Is het nu nog zo dat men data vanwege de kosten beter als bulk kan versturen op tijden dat er weinig dataverkeer is, in de toekomst is er geen enkel bezwaar meer om die gegevens rechtstreeks van verre servers op te vragen.

Aan de universiteit van Berkeley in Californië werkt men onder de noemer OceanStore al aan zo'n virtueel netwerk, geschikt voor miljoenen internetgebruikers. Datacomm Research verwacht dat met de introductie van mobiele telefonienetwerken als UMTS er datanetwerken ontstaan, waarbij gebruikers videoclips en andere digitale bestanden tijdelijk in een soort digitale bagagekluis kunnen opslaan.

Voor de kosten hoeft men dergelijke toepassingen niet te laten: de opslag van 1 gigabyte aan informatie kostte in het najaar van 2000 nog 10 dollar. In 2005 zal voor opslag van diezelfde hoeveelheid nog slechts 1 dollar betaald hoeven worden. Daar staat tegenover dat het beheer van opslag complexer en dus duurder wordt. Een systeembeheerder kan zo'n 150 gigabyte aan data beheren. In 2005 zullen met de beperking van de huidige technieken zeker 10 miljoen van die databeheerders nodig zijn. Vandaar dat bedrijven naarstig op zoek zijn naar methoden om het beheer te vereenvoudigen. Alleen al voor onderzoek en ontwikkeling trekken de opslagspecialisten de komende jaren naar verluidt miljarden dollars uit.

    • Jan Libbenga